रोकथाम भनेको भविष्यसँगको प्रेम हो

गणेश कटवाल

हामी सबै स्वस्थ रहन चाहन्छौँ।

तर स्वस्थ रहनका लागि हामीले दैनिक जीवनमा के गरिरहेका छौँ?
हामीले के खाइरहेका छौँ?
कति हिँडिरहेका छौँ?
कति समय बसिरहेका छौँ?
कति सुतिरहेका छौँ?
र आफ्नो मनलाई कति समय दिइरहेका छौँ?

यी प्रश्नहरू सामान्य लाग्न सक्छन्। तर हाम्रो स्वास्थ्यमा यिनै सामान्य देखिने दैनिक बानीहरूको ठूलो भूमिका हुन्छ।

स्वस्थ खानपान र नियमित शारीरिक गतिविधिले शरीरको स्वास्थ्य जोगाउन र मधुमेह, मुटुरोग, स्ट्रोक तथा केही क्यान्सरजस्ता धेरै गैर-संक्रामक रोगको जोखिम घटाउन सहयोग गर्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि स्वस्थ आहारलाई जीवनभरको स्वास्थ्य र रोगको जोखिम घटाउने महत्वपूर्ण आधार मानेको छ।

यसको अर्थ रोग लाग्दैन भन्ने ग्यारेन्टी होइन।

तर प्रश्न यति हो—

रोग लागेपछि उपचार गर्ने मात्र कि रोग लाग्ने जोखिम घटाउने जीवनशैली पनि आजैदेखि सुरु गर्ने?

मेरो विचारमा, दुवै आवश्यक छन्।
तर रोकथामलाई हामीले अझ धेरै महत्व दिनुपर्छ।

खाना—हाम्रो दैनिक स्वास्थ्यको पहिलो आधार

हामीले दिनहुँ खाने खाना केवल पेट भर्ने वस्तु होइन।

खानाले शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ।
शरीर निर्माण गर्न आवश्यक पदार्थ दिन्छ।
मस्तिष्क, मुटु, हड्डी, मांसपेशी र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई काम गर्न आवश्यक पोषण दिन्छ।

त्यसैले स्वस्थ खानपानलाई जीवनको सामान्य विषय भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

हाम्रो परम्परागत खानामा रहेका अन्न, दाल तथा गेडागुडी, सागसब्जी, फलफूल, कन्दमूल, नट्स तथा आवश्यकताअनुसार दूध, दही, अण्डा वा अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थलाई विविध र सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

आजको समयमा समस्या केवल खाना कम हुनु होइन।

कहिलेकाहीँ समस्या कस्तो खाना हाम्रो वरिपरि सजिलै, सस्तो र आकर्षक रूपमा उपलब्ध भइरहेको छ भन्ने पनि हो।

औद्योगिक रूपमा अत्यधिक प्रशोधित, धेरै चिनी, नुन वा अस्वस्थ बोसो भएका खाद्य पदार्थको सेवन बढ्दै जाँदा मानिसको खानपानको ढाँचा पनि बदलिँदै गएको छ। WHO ले पनि अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थको बढी सेवन र नकारात्मक स्वास्थ्य परिणामबीच सम्बन्ध देखाउने प्रमाण बढिरहेको उल्लेख गरेको छ।

त्यसैले हरेक नयाँ खाद्य पदार्थलाई खराब भन्नु होइन।

तर न्यून-प्रशोधित र विविध प्राकृतिक खाद्य पदार्थलाई हाम्रो दैनिक खानाको आधार बनाउने र अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थलाई सीमित गर्ने सचेतना आवश्यक छ।

खाना हाम्रो उपचारको विकल्प होइन।

तर स्वस्थ खाना हाम्रो रोगको जोखिम घटाउने पहिलो दैनिक अभ्यास हुन सक्छ।

रोग लागेपछि आवश्यक औषधि र उपचार लिनुपर्छ।
तर रोग लाग्ने जोखिम कम गर्न सकिने ठाउँमा आजैदेखि सावधानी अपनाउनु झन् बुद्धिमानी होइन र?

साना बानी, ठूलो प्रभाव

बिहान उठेर १ गिलास पानी।

१०–१५ मिनेट व्यायाम वा हिँडाइ।

फलफूल वा हरियो सागसब्जी समेटिएको सन्तुलित खाजा।

दिउँसो २० मिनेट हिँडाइ वा स्ट्रेचिङ।

लामो समय बसिरहनुपरे बीच–बीचमा उठेर शरीर चलाउने।

प्रत्येक घण्टा सम्भव भएसम्म केहीबेर उठेर शरीर चलाउने।

दिनभर शरीरको आवश्यकता, गतिविधि र मौसमअनुसार पर्याप्त पानी पिउने।

राती सुत्नुअघि केही समय मोबाइल/टिभी बन्द गर्ने।

१० मिनेट ध्यान वा सासको अभ्यास गर्ने।

दिनका तीनवटा आभारका कुरा लेख्ने।

राति नियमित समयमा सुत्ने।

यीमध्ये कुनै पनि कुरा असाध्यै महँगो छैन।

स्वास्थ्य जोगाउने धेरै महत्वपूर्ण कामहरू हाम्रो आफ्नै दैनिक जीवनभित्र छन्।

७-दिनको पारिवारिक चुनौती

स्वस्थ जीवनशैलीलाई परिवारसँगै सुरु गर्दा अझ रमाइलो र दिगो हुन सक्छ।

दिन	कार्य
सोमबार	आजको खानामा कम्तीमा ३ रङका तरकारी थप्नुहोस्।
मंगलबार	२० मिनेट छिटो हिँडाइ—एक्लै वा परिवारसँग।
बुधबार	१० मिनेट ध्यान र आभारका ३ कुरा लेख्नुहोस्।
बिहिबार	राती सुत्नुअघि केही समय सबै स्क्रिन बन्द गर्नुहोस्।
शुक्रबार	कुनै नयाँ कुरा सिक्नुहोस्—एउटा शब्द, सीप वा नयाँ परिकार।
शनिबार	३० मिनेट परिवारसँग हिँडाइ, योग वा खेलकुद।
आइतबार	दिनभरको खानपान, गतिविधि र निद्राको समीक्षा गर्नुहोस्।

यो चुनौतीलाई परिवारमै प्रतिस्पर्धाको रूपमा राख्दा झन् रमाइलो हुन सक्छ।

तर यसको वास्तविक उद्देश्य एकअर्कालाई जित्नु होइन—

एकअर्कालाई स्वस्थ रहन साथ दिनु हो।

स्वास्थ्य केवल व्यक्तिको जिम्मेवारी होइन

मानिसलाई स्वस्थ खाना खानुपर्छ भनेर भन्न सजिलो छ।

तर मानिसले बजारमा के पाउँछ?
कुन खाना कति सस्तो छ?
कुन खाना बालबालिकालाई कति आकर्षक बनाइएको छ?
कुन खाद्य पदार्थको कति विज्ञापन हुन्छ?

यी कुराले पनि हाम्रो छनोटलाई प्रभाव पार्छन्।

स्वस्थ खाना उपलब्ध, पहुँचयोग्य र आकर्षक बनाउन परिवार मात्र होइन, समाज, बजार र सरकारको पनि भूमिका हुन्छ।

WHO ले पनि आक्रामक रूपमा बजारमा ल्याइएका धेरै चिनी, नुन र अस्वस्थ बोसो भएका प्रशोधित तथा अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थले खानपानको वातावरण बदलिरहेको र स्वस्थ खाद्य वातावरण निर्माण गर्न नीतिगत प्रयास आवश्यक रहेको बताएको छ।

त्यसैले स्वस्थ जीवनशैलीको सन्देश केवल व्यक्तिलाई दोष दिने सन्देश हुनु हुँदैन।

मानिसलाई सही छनोट गर्न सजिलो हुने वातावरण पनि बनाउनुपर्छ।

रोग लागेमा आफूलाई दोष नदिऔँ

निस्सन्देह, सबै रोग खाना र जीवनशैलीका कारण लाग्दैनन्।

केही रोग आनुवंशिक हुन सक्छन्।
केही संक्रमणका कारण आउन सक्छन्।
केही वातावरणीय कारणले आउन सक्छन्।
दुर्घटना र अप्रत्याशित स्वास्थ्य समस्याहरू पनि जीवनको हिस्सा हुन्।

त्यसैले स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने व्यक्तिलाई पनि रोग लाग्न सक्छ।

तर त्यसको अर्थ स्वस्थ जीवनशैलीको कुनै महत्व छैन भन्ने होइन।

आनुवंशिक वा अन्य जोखिम भए पनि स्वस्थ खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा र अन्य स्वस्थ बानीहरूले केही रोगको जोखिम घटाउन र समग्र स्वास्थ्य राम्रो राख्न सहयोग गर्न सक्छन्।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—

रोग लागेमा आफूलाई दोष दिनु हुँदैन।

स्वस्थ जीवनशैली रोग नलाग्ने ग्यारेन्टी होइन।

यो आफ्नो शरीर र जीवनप्रति गरिने सचेत हेरचाह हो।

उपचार आवश्यक छ, तर रोकथाम पनि उत्तिकै आवश्यक छ

हामीलाई राम्रो अस्पताल चाहिन्छ।

हामीलाई दक्ष चिकित्सक चाहिन्छ।

हामीलाई आधुनिक औषधि र उपचार प्रणाली चाहिन्छ।

रोग लागेपछि मानिसले गुणस्तरीय उपचार पाउनु उसको अधिकार हो।

तर स्वास्थ्य प्रणालीको सफलता केवल कति बिरामीको उपचार भयो भन्नेमा मात्र मापन हुनु हुँदैन।

कति मानिसलाई बिरामी हुनबाट जोगाउन सकियो भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हो।

हाम्रो उद्देश्य अस्पताल खाली गराउनु होइन।

सकेसम्म मानिसलाई अस्पताल पुग्न नपर्ने स्वस्थ जीवन दिनु हो।

यही नै रोकथामको मानवीय अर्थ हो।

रोगको आर्थिक मूल्य मात्र हुँदैन

रोग आउँदा उपचारको खर्च पैसा मात्र हुँदैन।

परिवारको समय पनि खर्च हुन्छ।

श्रम पनि खर्च हुन्छ।

कमाइ पनि प्रभावित हुन सक्छ।

मनको शान्ति पनि खर्च हुन्छ।

कहिलेकाहीँ परिवारको सम्बन्ध र दैनिक जीवनको सहजता पनि प्रभावित हुन्छ।

एउटा रोगले कहिलेकाहीँ बिरामी व्यक्तिको शरीर मात्र होइन, पूरै परिवारको समय, श्रम, आम्दानी र मानसिक शान्तिलाई असर गर्छ।

त्यसैले रोकथाम स्वास्थ्यको विषय मात्र होइन—

यो परिवारको सुरक्षा पनि हो।

यो आफ्नो जीवनभरको श्रम र कमाइको संरक्षण पनि हो।

यो परिवारसँग बिताउन पाउने समय जोगाउने प्रयास पनि हो।

स्वस्थ खाना महँगो कुरा होइन

स्वास्थ्यका लागि सधैँ महँगो वस्तु चाहिन्छ भन्ने होइन।

हाम्रो आफ्नै भान्सामा उपलब्ध धेरै सामान्य खाद्य पदार्थ पौष्टिक हुन सक्छन्।

दाल।
गेडागुडी।
साग।
तरकारी।
फलफूल।
अन्न।
कन्दमूल।
नट्स तथा बीउहरू।
आवश्यकताअनुसार दूध, दही, अण्डा वा अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थ।

मुख्य कुरा विविधता, सन्तुलन, पर्याप्तता र संयम हो। स्वस्थ आहारका यी आधारभूत सिद्धान्तलाई WHO र FAO ले पनि जोड दिएका छन्।

हामीले खानालाई डरको विषय होइन, ज्ञान र प्रेमको विषय बनाउनुपर्छ।

आजबाटै सुरु गरौँ

बिहान १५ मिनेट व्यायाम।

खानामा एउटा हरियो साग।

थालमा थप एउटा रङको तरकारी।

सुत्नुअघि केही समय मोबाइल बन्द।

एक मिनेट गहिरो सास।

परिवारसँग २० मिनेट हिँडाइ।

यी साना कदमहरू हुन्।

तर जीवन साना कदमहरूको निरन्तर यात्राबाट नै बनिन्छ।

आजको एउटा राम्रो छनोट भोलिको एउटा राम्रो बानी बन्न सक्छ।

एउटा राम्रो बानी महिनौँ र वर्षौँ दोहोरिँदा त्यसले हाम्रो स्वास्थ्यमा ठूलो फरक पार्न सक्छ।

निष्कर्ष

आहार, शारीरिक गतिविधि, मानसिक सन्तुलन र निद्रा—यी चारै स्तम्भ मिलेर स्वस्थ, दीर्घ र सार्थक जीवनको जग बसाउँछन्।

यीमध्ये धेरै कुरा महँगो वा दुर्लभ छैनन्।

यी हाम्रो दैनिक छनोट र बानीमा निर्भर छन्।

रोकथाम भनेको रोगसँग डराउनु होइन।

रोकथाम भनेको आफ्नो शरीरलाई बुझ्नु हो।

आफ्नो परिवारलाई माया गर्नु हो।

आफ्नो समय, श्रम र कमाइको सम्मान गर्नु हो।

भोलिको स्वास्थ्यका लागि आज केही राम्रो निर्णय गर्नु हो।

रोग सधैँ रोक्न सकिँदैन।

जीवनका सबै जोखिम हटाउन पनि सकिँदैन।

तर आफूले गर्न सक्ने स्वस्थ छनोट आजैदेखि सुरु गर्न सकिन्छ।

त्यसैले रोकथामलाई केवल रोगबाट बच्ने उपायका रूपमा होइन—

जीवनलाई जोगाउने उपायका रूपमा बुझौँ।

हाम्रो उद्देश्य मानिस बिरामी भएपछि राम्रो उपचार नपाओस् भन्ने होइन।

हाम्रो उद्देश्य मानिस बिरामी पर्दा राम्रो उपचार पाओस्—तर सकेसम्म बिरामी हुने जोखिम नै कम होस् भन्ने हो।

किनकि स्वास्थ्य प्रणाली बलियो हुनु आवश्यक छ।

तर स्वस्थ समाज निर्माण गर्नु अझ ठूलो उपलब्धि हो।

रोकथामले अस्पताल, चिकित्सक वा औषधिको महत्व घटाउँदैन।

बरु उपचार आवश्यक पर्ने मानिसको संख्या घटाउन सक्ने अर्को महत्वपूर्ण बाटो खोल्छ।

अन्ततः हाम्रो लक्ष्य एउटै हो—

मानिस स्वस्थ रहोस्।
परिवार सुरक्षित रहोस्।
समय बचोस्।
श्रम बचोस्।
कमाइ बचोस्।
र जीवन अझ धेरै मुस्कानका साथ बाँच्न पाइयोस्।

किनकि—

आजका स्वस्थ बानीहरू नै भोलिको मुस्कानको आधार हुन्।

रोकथाम भनेको भविष्यसँग डराउनु होइन—भविष्यसँग प्रेम गर्नु हो।

त्यो प्रेम हामी भोलि होइन,

आजैबाट सुरु गर्न सक्छौँ।