युवा: वर्तमानको चेतना र ऊर्ध्वगामी यात्रा
युवा उमेरको एउटा चरण होइन—आफूलाई निरन्तर नयाँ बनाइरहने चेतनाको अवस्था हो।
---गणेश कटवाल योगी
युवा केवल जैविक उमेरको एउटा चरण होइन। बाल्यकाल र वृद्धावस्थाको बीचमा पर्ने उमेरलाई मात्र युवा भन्नु युवाको गहिरो अर्थलाई सीमित गर्नु हो। युवा हुनु एउटा चेतनाको अवस्था हो—प्रश्न गर्न सक्ने, नयाँ देख्न सक्ने, परिवर्तनको सम्भावना महसुस गर्न सक्ने र वर्तमानमा पूर्ण रूपमा उपस्थित हुन सक्ने अवस्था।
बाल्यकाल प्रायः भविष्यको कल्पनामा बाँच्छ—“म ठूलो भएपछि के बन्छु?” वृद्धावस्था प्रायः विगततिर फर्किन्छ—“मैले के गरेँ, के गुमाएँ?” तर युवाको वास्तविक अर्थ वर्तमानसँग जोडिनु हो।
जहाँ मानिस विगतको बोझ र भविष्यको भयबाट केही क्षण भए पनि मुक्त भएर वर्तमानलाई पूर्ण रूपमा देख्न सक्छ, त्यहाँ युवाको चेतना जन्मिन्छ।
उपनिषद्को आत्मबोधको परम्परा, बुद्धको सजगता, सुकरातको आत्मपरीक्षण, कृष्णमूर्तिको वर्तमानप्रतिको जागरण र जुन्गको आत्मपहिचानतर्फको यात्रालाई एउटै दर्शन भन्न सकिँदैन। तिनका आधार, भाषा र निष्कर्ष फरक छन्। तर ती सबैमा एउटा साझा मानवीय आग्रह देखिन्छ—मानिसले आफूलाई कति गहिरोसँग देख्न सक्छ?
त्यसैले शरीर बूढो हुँदैमा चेतना बूढो हुनुपर्दैन।
कुनै मानिस बीस वर्षको भएर पनि मानसिक रूपमा थाकिसकेको हुन सक्छ। कुनै मानिस अस्सी वर्षको भएर पनि नयाँ कुरा देख्ने, प्रश्न गर्ने, सिक्ने र आश्चर्य मान्ने क्षमतामा युवा रहन सक्छ।
युवा हुनु शरीरको उमेर होइन; जीवनप्रतिको खुलापन हो।
तर यो खुलापन सबैका लागि एउटै रूपमा आउँदैन। कसैका लागि यो चिया पसलको बहस हो, कसैका लागि निर्माणस्थलको इँटा हो। कसैका लागि कलेजको कक्षा हो, कसैका लागि गाउँबाट शहरको भीडमा हराएको पहिचान हो। कसैका लागि परिवारको जिम्मेवारी हो, कसैका लागि आफ्नो अस्तित्वको खोज।
युवाको चेतना सबैका लागि एउटै रूपमा प्रकट नहोला, तर आफूलाई नयाँ ढङ्गले हेर्ने सम्भावना सबैमा हुन्छ।
१. युवाको पहिलो चिन्ह : प्रश्न
युवा चेतनाको जन्म प्रश्नबाट हुन्छ।
जहाँ प्रश्न समाप्त हुन्छ, त्यहाँ विकास पनि क्रमशः रोकिन थाल्छ।
परम्पराले भनेको कुरा किन मान्ने?
समाजले बनाएको नियम किन स्वीकार गर्ने?
मैले रोजेको बाटो वास्तवमै मेरो हो कि अरूले मेरो लागि रोजिदिएका हुन्?
मैले खोजिरहेको सफलता वास्तवमै मेरो चाहना हो कि समाजले ममाथि राखेको अपेक्षा?
यस्ता प्रश्न युवाको असन्तोषका संकेत मात्र होइनन्; ती चेतना जाग्दै गरेका संकेत पनि हुन्।
तर प्रश्न गर्ने ठाउँ र समय सबैको लागि एउटै हुँदैन। जसले बिहान चार बजे उठेर मजदूरी गर्नुपर्छ, उसको पहिलो प्रश्न “म कसरी जीवन चलाऊँ?” हुन सक्छ। जसले विश्वविद्यालयमा पढिरहेको छ, उसको प्रश्न “म कसरी बाँचूँ?” भन्दा “म कसरी राम्रो जीवन बाँचूँ?” हुन सक्छ।
दुवै प्रश्न बराबर युवा छन्—किनभने दुवैले आफू र आफ्नो परिस्थितिलाई चुनौती दिइरहेका छन्।
सुकरातको दर्शनको केन्द्रमा आत्मपरीक्षण थियो। बुद्धको यात्रामा पनि प्रश्न, निरीक्षण र खोजको महत्त्व देखिन्छ। कठोपनिषद्का नचिकेता त प्रश्न गर्ने साहसका अद्भुत प्रतीक हुन्।
नचिकेताले मृत्युको रहस्यबारे प्रश्न गरे। उनलाई सजिलो उत्तर चाहिएको थिएन; उनलाई सत्य जान्नु थियो।
युवाको वास्तविक शक्ति पनि यही हो।
जसले प्रश्न गर्न छोड्यो, उसको उमेर जति भए पनि उसको चेतना वृद्ध हुन थाल्छ।
तर प्रश्न गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। प्रश्नले अहंकार बढाउनु हुँदैन; प्रश्नले सत्यको खोजमा लैजानुपर्छ।
“म किन मानूँ?” भन्ने प्रश्नपछि अर्को प्रश्न पनि आउनुपर्छ—
“यदि मैले नमानेँ भने, त्यसको ठाउँमा सत्य के हो?”
विद्रोह केवल पुरानो कुरा भत्काउने शक्ति होइन। नयाँ कुरा निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पनि हो।
आफैंलाई सोधौँ
के मेरो प्रश्नले मलाई स्वतन्त्र बनाइरहेको छ, कि केवल अहंकारी?
के म साँच्चै सत्य खोज्दैछु, कि आफू सही सावित गर्न खोज्दैछु?
२. असन्तोष, विद्रोह र नवीनताको खोज
युवामा असन्तोष हुनु अस्वाभाविक होइन।
अन्याय देख्दा असन्तुष्ट हुनु, पुरानो सोचसँग प्रश्न गर्नु, आफूले देखेको संसारभन्दा राम्रो संसारको कल्पना गर्नु—यही ऊर्जा समाज परिवर्तनको आधार बन्न सक्छ।
तर विद्रोहका दुई रूप हुन्छन्।
एउटा विद्रोह अहंकारको विद्रोह हो—
“मलाई कसैले केही भन्न सक्दैन।”
अर्को विद्रोह चेतनाको विद्रोह हो—
“गलत कुरा म किन स्वीकार गरूँ?”
पहिलो विद्रोहले विनाश निम्त्याउन सक्छ। दोस्रो विद्रोहले परिवर्तन जन्माउन सक्छ।
तर यहाँ पनि विवेक आवश्यक छ।
पुरानो भएकै कारण कुनै कुरा गलत हुँदैन। नयाँ भएकै कारण कुनै कुरा सही हुँदैन। परम्परामा जीवनको अनुभवले जमेको ज्ञान पनि हुन सक्छ। नयाँपनमा अहंकार, भ्रम र अपरिपक्वता पनि हुन सक्छ।
युवाको चुनौती केवल पुरानो पुस्तालाई गलत सावित गर्नु होइन। सही र गलत छुट्याउन सक्ने विवेक विकास गर्नु पनि हो।
युवाको साहसलाई विवेकले दिशा दिएन भने विद्रोह अराजकता बन्न सक्छ। विवेकसँग जोडियो भने त्यही विद्रोह समाजको रूपान्तरणकारी शक्ति बन्न सक्छ।
त्यसैले युवाले केवल “म परिवर्तन चाहन्छु” भन्नु पर्याप्त छैन।
उसले सोध्नुपर्छ—
“कस्तो परिवर्तन?”
र त्यसपछि—
“त्यो परिवर्तनको जिम्मेवारी म आफैं लिन तयार छु?”
आफैंलाई सोधौँ
मेरो असन्तोष केवल व्यक्तिगत पीडा हो, कि मैले देखेको अन्यायप्रतिको संवेदनशीलता?
मेरो विद्रोहले सिर्जना गर्छ, कि केवल भत्काउँछ?
३. दुई यात्रा : उमेर बढ्नु र परिपक्व हुनु
मानिसको जीवनलाई दुई दिशाबाट हेर्न सकिन्छ।
पहिलो यात्रा हो—उमेर बढ्नु।
जन्म, बाल्यकाल, युवावस्था, प्रौढावस्था, वृद्धावस्था र मृत्यु।
शरीरको दृष्टिले हरेक मानिस यही यात्रामा हिँड्छ।
तर अर्को यात्रा पनि सम्भव छ—परिपक्व हुनु।
यो शरीरको होइन, चेतनाको यात्रा हो।
बाल्यकालको अज्ञानबाट प्रश्नतर्फ, प्रश्नबाट खोजतर्फ, खोजबाट अनुभवतर्फ, अनुभवबाट विवेकतर्फ र विवेकबाट आत्मबोधतर्फ जाने यात्रा।
यही ऊर्ध्वगामी यात्रा हो।
यहाँ “ऊर्ध्व” भनेको कसैभन्दा माथि उठेर अहंकार गर्नु होइन। यो आफ्नै चेतनाको गहिराइतर्फ, स्वतन्त्रतातर्फ र जिम्मेवारीतर्फको यात्रा हो।
अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ।
प्रतिक्रियाबाट विवेकतर्फ।
कामनाबाट प्रेमतर्फ।
अहंकारबाट आत्मबोधतर्फ।
भयबाट स्वतन्त्रतातर्फ।
प्लेटोको गुफाको रूपकमा मानिस छायालाई वास्तविकता ठानेर बाँचेको हुन्छ। कुनै क्षण उसले ती छायाबाट बाहिर निस्केर प्रकाशतर्फ फर्कनुपर्छ।
कठोपनिषद्को नचिकेताले पनि क्षणिक आकर्षणभन्दा सत्यको खोज रोज्छ।
यी प्रतीकहरूले एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँछन्—
हामी जे देखिरहेका छौँ, के त्यही मात्र वास्तविकता हो?
उमेर बढ्नु समयसँगै हुने प्रक्रिया हो।
परिपक्व हुनु चेतनासँगै हुने प्रक्रिया हो।
धेरै मानिस बूढा हुन्छन्, तर थोरै मानिस मात्र परिपक्व हुन्छन्।
शरीरको वृद्धावस्था स्वाभाविक हो।
चेतनाको वृद्धावस्था भने आवश्यक छैन।
आफैंलाई सोधौँ
म केवल बूढो भइरहेको छु, कि माथि उठिरहेको छु?
मेरो उमेर बढ्दै छ, कि मेरो चेतना पनि विस्तार हुँदै छ?
४. युवाको ऊर्जा : कामना, प्रेम र रूपान्तरण
युवावस्थामा इच्छा, आकर्षण, कामना र प्रेम तीव्र हुनु स्वाभाविक मानवीय अनुभव हो।
समस्या कामनाबाट सुरु हुँदैन। समस्या कामनासँगको अचेत सम्बन्धबाट सुरु हुन्छ।
कामनालाई केवल दमन गर्ने प्रयासले मानिसभित्र द्वन्द्व जन्माउन सक्छ। अर्कोतर्फ, हरेक इच्छालाई पछ्याउँदै जानु पनि स्वतन्त्रता होइन।
त्यसैले तेस्रो बाटो आवश्यक हुन्छ—
कामनालाई बुझ्ने, निरीक्षण गर्ने र जिम्मेवारीपूर्वक रूपान्तरण गर्ने बाटो।
भारतीय दर्शनका विभिन्न परम्पराले काम, प्रेम, तपस्या, योग र आत्मबोधबीचको सम्बन्धलाई फरक–फरक ढङ्गले हेरेका छन्। तिनलाई एउटै निष्कर्षमा सीमित गर्न आवश्यक छैन।
मुख्य प्रश्न सरल छ—
म आफ्नो इच्छाको मालिक हुँ कि इच्छा नै मेरो मालिक बनेको छ?
युवाले आफ्नो शरीरलाई बुझ्नुपर्छ। आफ्ना भावनालाई बुझ्नुपर्छ। सम्बन्धमा सम्मान, सहमति, जिम्मेवारी र स्वतन्त्रताको मूल्य बुझ्नुपर्छ।
कामना जीवनको शत्रु होइन।
तर कामनाको दास हुनु पनि जीवन होइन।
ऊर्जा जहाँ सजग हुन्छ, त्यहाँ रूपान्तरणको सम्भावना जन्मिन्छ।
आफैंलाई सोधौँ
मेरो कामना मेरो अधीनमा छ, कि म कामनाको अधीनमा?
के म आफ्नो इच्छालाई बुझिरहेको छु, कि केवल दमन वा भोग गरिरहेको छु?
५. प्रेम : स्वामित्वबाट स्वतन्त्रतातर्फ
प्रेम स्वामित्व होइन।
जहाँ केवल “तिमी मेरो हौ” भन्ने अधिकारबोध हुन्छ, त्यहाँ प्रेम कमजोर हुन थाल्छ।
प्रेममा अर्को व्यक्तिको स्वतन्त्र अस्तित्वलाई स्वीकार गर्ने क्षमता पनि हुन्छ।
साँचो प्रेमले अर्को मानिसलाई आफ्नो बनाउने प्रयास मात्र गर्दैन; उसलाई उसको पूर्ण सम्भावनामा फुल्न ठाउँ दिन्छ।
कृष्ण–राधाको कथा भारतीय सांस्कृतिक कल्पनामा प्रेमको गहिरो प्रतीक बनेको छ। शिव–पार्वतीको सम्बन्धलाई चेतना र शक्तिको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ।
यी कथाहरूलाई ऐतिहासिक तथ्यको रूपमा होइन, दार्शनिक र सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा पढ्दा तिनले नयाँ अर्थ दिन सक्छन्।
प्रेमको अर्थ आफ्नो व्यक्तित्व गुमाउनु पनि होइन।
साँचो सम्बन्धमा दुई व्यक्तिहरू एकअर्कालाई निल्दैनन्; एकअर्कालाई विस्तार गर्छन्।
प्रेम केवल प्रेमी–प्रेमिकाबीचको भावना होइन।
माता–पिताप्रतिको कृतज्ञता, साथीप्रतिको निष्ठा, समाजप्रतिको जिम्मेवारी, प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता—यी सबै प्रेमका विस्तृत रूप हुन्।
श्रवण कुमारको कथा पनि यही अर्थमा रोमान्टिक प्रेमको होइन, सेवा र कृतज्ञताको प्रतीकका रूपमा पढ्न सकिन्छ।
प्रेममा आफूलाई हराउनु होइन।
प्रेममा आफ्नो सीमालाई विस्तार गर्नु हो।
आफैंलाई सोधौँ
मेरो प्रेमले स्वतन्त्रता दिन्छ, कि बन्धन?
म अर्काको जीवनलाई विस्तार गर्छु, कि नियन्त्रण?
६. महत्वाकांक्षा : अरूलाई जित्ने कि आफूलाई पूरा गर्ने?
युवासँग सपना हुन्छ।
केही गर्न चाहने ऊर्जा हुन्छ। नाम, पद, धन, प्रतिष्ठा र उपलब्धिको आकांक्षा हुन्छ।
महत्वाकांक्षा आफैंमा खराब होइन।
समस्या तब सुरु हुन्छ, जब मानिसको सम्पूर्ण जीवन तुलना बन्न पुग्छ।
कसैले घर बनायो—म पनि बनाउँछु।
कसैले गाडी किन्यो—म पनि किन्छु।
कसैले ठूलो पद पायो—म किन पाएनँ?
कसैले धेरै कमायो—म किन पछाडि?
यसरी मानिस आफ्नो जीवन बाँच्न छोडेर अरूको जीवनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न थाल्छ।
तर यहाँ एउटा यथार्थ पनि छ। कसैका लागि घर बनाउनु प्रतिष्ठा हुन सक्छ, कसैका लागि परिवारलाई सुरक्षित छत दिनुपर्ने जिम्मेवारी। कसैका लागि गाडी विलासिता हुन सक्छ, कसैका लागि अस्पताल पुग्ने साधन।
महत्वाकांक्षाको अर्थ पनि मानिसको परिस्थिति, आवश्यकता र जिम्मेवारीअनुसार फरक हुन सक्छ।
भगवद्गीताको कर्मयोगले कर्ममा ध्यान दिन र फलप्रतिको आसक्तिबाट मुक्त हुन प्रेरित गर्छ। अरिस्टोटलको eudaimonia को विचारले पनि राम्रो जीवनलाई केवल सम्पत्ति र बाहिरी उपलब्धिसँग होइन, सद्गुणपूर्ण जीवनसँग जोड्छ।
त्यसैले युवाको प्रश्न केवल—
“म कति ठूलो बन्ने?”
हुनु हुँदैन।
अर्को प्रश्न अझ गहिरो छ—
“म वास्तवमा को हुँ, र मभित्र रहेको सम्भावनालाई कति पूर्ण रूपमा जिउन सक्छु?”
सफलता अरूभन्दा अगाडि पुग्नु मात्र होइन।
सफलता आफ्नो सम्भावनाबाट आफूलाई धोका नदिनु पनि हो।
आफैंलाई सोधौँ
म अरूको जीवनसँग तुलना गरिरहेको छु, कि आफ्नो सम्भावनालाई जिउँदै छु?
मेरो महत्वाकांक्षा मेरो हो, कि समाजले मलाई दिएको हो?
७. करियर : जीविका र जीवनबीचको सन्तुलन
पैसा आवश्यक छ।
जीविका आवश्यक छ।
आर्थिक स्वतन्त्रता आवश्यक छ।
तर पैसा नै जीवनको अन्तिम अर्थ बन्न पुग्यो भने जीवन बाहिरी उपलब्धिहरूको सूचीमा सीमित हुन सक्छ।
युवाले करियर रोज्दा सोध्नुपर्छ—
“म यो काम केवल पैसा कमाउन गर्दैछु, कि यसमा मेरो क्षमता, रुचि र अर्थ पनि भेटिन्छ?”
तर “मन लागेको काम मात्र गर” भन्ने सल्लाह पनि सधैं पर्याप्त हुँदैन।
जीवनमा जिम्मेवारी हुन्छन्। परिवार हुन्छ। आर्थिक यथार्थ हुन्छ। अवसरको असमानता हुन्छ। कसैका लागि “रोज्ने” विकल्प नै हुँदैन—“जे पाइन्छ, त्यही गर्नुपर्छ” हुन्छ।
त्यसैले जहाँ सम्भव हुन्छ, क्षमता, रुचि, जिम्मेवारी र आर्थिक यथार्थबीच सन्तुलन खोज्नु आवश्यक हुन्छ।
र जहाँ सम्भव छैन, त्यहाँ पनि आफ्नो चेतनालाई मार्न हुँदैन।
इँटा बोक्दै गर्दा पनि आफूभित्रको कविता मर्न दिनु हुँदैन।
साँचो सफलता बैंक खातामा मात्र देखिँदैन।
आफूले कमाएको जीवन आफूलाई नै अर्थपूर्ण लाग्छ कि लाग्दैन—यो पनि सफलताको मापदण्ड हो।
आफैंलाई सोधौँ
म पैसाको लागि जिउँदै छु, कि जीवनको लागि पैसा कमाउँदै छु?
मेरो कामले मलाई अर्थ दिन्छ, कि केवल थकान?
८. शिक्षा : डिग्रीपछि सुरु हुने वास्तविक विश्वविद्यालय
विद्यालय र विश्वविद्यालयले ज्ञानका ढोका खोल्न सक्छन्। तर जीवनको शिक्षा त्यहाँ समाप्त हुँदैन।
असफलता एउटा शिक्षक हो।
सम्बन्ध एउटा शिक्षक हो।
प्रकृति एउटा शिक्षक हो।
पीडा एउटा शिक्षक हो।
आफ्नै गल्ती सबैभन्दा कठोर शिक्षक हुन सक्छ।
तर शिक्षाको पहुँच सबैका लागि एउटै हुँदैन। कसैका लागि विश्वविद्यालयको डिग्री शिक्षा हो, कसैका लागि गाउँको बजारमा जीवनले सिकाएको पाठ।
ज्ञानको बाटो एउटै हुँदैन।
अर्जुनको शिक्षा केवल द्रोणाचार्यबाट प्राप्त धनुर्विद्या थिएन। कुरुक्षेत्रको नैतिक द्वन्द्वमा उसले आफूलाई प्रश्न गर्यो। त्यही प्रश्नको बीचमा गीता जन्मियो।
नचिकेता प्रश्नको प्रतीक हुन्।
एकलव्यलाई आत्मप्रयाससँगै ज्ञान र अवसरको सामाजिक पहुँचबारे प्रश्न उठाउने पात्रका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ।
अभिमन्युको कथा अधुरो ज्ञान र जटिल परिस्थितिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ।
पौराणिक कथाहरूको आधुनिक अर्थ खोज्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—
ज्ञान संकलन गर्नु र ज्ञानमा परिपक्व हुनु एउटै कुरा होइन।
युवाको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति उसको जिज्ञासा हो।
“मलाई सबै थाहा छ” भन्ने क्षणमा सिकाइ बन्द हुन्छ।
“म अझै सिक्दैछु” भन्ने चेतना खुला रहन्छ।
आफैंलाई सोधौँ
म ज्ञान संकलन गरिरहेको छु, कि ज्ञानमा परिपक्व हुँदै छु?
मेरो शिक्षाले मलाई खुला बनाएको छ, कि बन्द?
९. धर्म : विश्वासभन्दा खोज
युवाले धर्मलाई केवल परम्पराको रूपमा होइन, खोजको रूपमा पनि हेर्न सक्नुपर्छ।
धर्मको नाममा अन्धविश्वास स्वीकार गर्नु चेतना होइन।
तर धर्मका सबै प्रश्नलाई बिना अध्ययन अस्वीकार गर्नु पनि चेतनाको प्रमाण होइन।
परम्परामा अन्धविश्वास मात्र होइन, पुस्तौँदेखि जमेको सांस्कृतिक स्मृति, नैतिक संवेदनशीलता र सामूहिक अनुभव पनि हुन सक्छ। आधुनिक युवाले यी पक्षहरू छुट्याउन सक्नुपर्छ।
बुद्धको परम्पराले प्रत्यक्ष अनुभव, निरीक्षण र सजगतामा जोड दिन्छ। उपनिषद्हरूले पनि बाहिरी कर्मभन्दा आत्मज्ञानको प्रश्नलाई गहिरो बनाउँछन्।
शास्त्रले बाटो देखाउन सक्छ।
गुरुले संकेत गर्न सक्छ।
दर्शनले प्रश्न स्पष्ट बनाउन सक्छ।
तर सत्यको अनुभव अन्ततः आफ्नै जीवनमा गर्नुपर्छ।
युवाले प्रश्न गर्नुपर्छ—
म किन विश्वास गर्छु?
म केका आधारमा विश्वास गर्छु?
मेरो विश्वासले मलाई स्वतन्त्र बनाइरहेको छ कि भयभीत?
यसले मेरो करुणा बढाइरहेको छ कि अहंकार?
यस्ता प्रश्न धर्मविरोधी होइनन्।
सत्यलाई प्रश्नदेखि डर लाग्दैन।
आफैंलाई सोधौँ
म विश्वास गर्छु, कि खोज्छु?
मेरो धर्मले मलाई जोड्छ कि छुटाउँछ?
१०. समाज : बाहिरी क्रान्तिभन्दा पहिले भित्री क्रान्ति
समाज परिवर्तनका लागि युवा आवश्यक छन्।
राजनीति, अर्थतन्त्र, शिक्षा, विज्ञान, प्रविधि र संस्कृति—हरेक क्षेत्रमा नयाँ पुस्ताको सहभागिता अपरिहार्य छ।
तर केवल सत्ता परिवर्तनले समाज परिवर्तन हुँदैन।
यदि नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताको भ्रष्टाचारको ठाउँमा आफ्नो भ्रष्टाचार ल्यायो भने परिवर्तन कहाँ भयो?
यदि पुरानो जातीय अहंकारको ठाउँमा नयाँ पुस्ताको अर्को अहंकार आयो भने समाज कसरी बदलियो?
यदि पुरानो राजनीतिक संस्कारको ठाउँमा नयाँ अनुहार मात्र आयो भने त्यो नयाँ युग होइन।
नयाँ अनुहारले मात्र नयाँ संस्कार जन्माउँदैन।
त्यसैले राजनीतिक क्रान्तिसँगै नैतिक र आन्तरिक क्रान्ति पनि आवश्यक छ।
तर परिवर्तनको कुरा गर्दा अर्को यथार्थ पनि बिर्सनु हुँदैन। समाजको वर्ग, जात, लिङ्ग, क्षेत्र, शिक्षा र आर्थिक संरचनाले व्यक्तिको चेतना मात्र होइन, अवसरलाई पनि प्रभावित गर्छ।
त्यसैले भित्री परिवर्तन आवश्यक छ, तर बाहिरी संरचनात्मक अन्यायलाई बेवास्ता गरेर मात्र समाज परिवर्तन हुँदैन।
युवा राजनीतिमा आउनुपर्छ। तर उसले केवल कुर्सी खोज्नु हुँदैन।
राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको प्रवेशको अर्थ नयाँ अनुहार मात्र होइन—
नयाँ सोच, नयाँ नैतिकता, नयाँ जवाफदेहिता र नयाँ सार्वजनिक संस्कारको प्रवेश हुनुपर्छ।
आफैंलाई सोधौँ
म समाज बदल्न खोज्दैछु, तर आफू बदलिएको छु?
म केवल अनुहार बदल्न खोज्दैछु, कि संस्कार?
११. परिवार : आज्ञापालन होइन, समझदारी
युवाको एउटा ठूलो संघर्ष परिवारसँग पनि हुन्छ।
आमाबुबाले आफ्नो अनुभवका आधारमा सल्लाह दिन्छन्।
युवा आफ्नो समय, शिक्षा र सम्भावनाका आधारमा नयाँ बाटो खोज्छ।
यहीँ पुस्ताबीचको दूरी जन्मिन्छ।
आमाबुबाको सम्मान गर्नु आवश्यक छ।
तर सम्मानको अर्थ आफ्नो सम्पूर्ण जीवन अरूको इच्छाअनुसार जिउनु होइन।
रामको वनवासको कथा भारतीय संस्कृतिमा पितृवचन र कर्तव्यको ठूलो प्रतीक बनेको छ। आधुनिक युवाले त्यसलाई केवल अन्ध आज्ञापालनका रूपमा होइन, कर्तव्य, सम्बन्ध, त्याग र व्यक्तिगत निर्णयबीचको द्वन्द्वका रूपमा पनि पढ्न सक्छ।
परिवारले युवालाई जरा दिनुपर्छ, पखेटा काट्नु हुँदैन।
र युवाले पनि स्वतन्त्रताको नाममा आफ्नो जरा अपमान गर्नु हुँदैन।
परिपक्वता भनेको परिवारबाट भाग्नु होइन।
परिवारलाई सम्मान गर्दै आफ्नो बाटो बनाउन सक्नु हो।
यसबीच आर्थिक स्वतन्त्रताको प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण छ।
धेरै युवा शिक्षा र जीवनयापनका लागि परिवारमा निर्भर हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा स्वतन्त्र निर्णय गर्न कठिन हुन सक्छ। यो कठिनाइलाई बुझ्नुपर्छ, तर यसलाई अनन्त बहाना बनाउनु हुँदैन।
अर्कोतर्फ, आर्थिक रूपमा स्वतन्त्र भएपछि परिवारप्रतिको जिम्मेवारी बिर्सनु पनि परिपक्वता होइन।
परिवारको आर्थिक सहयोग प्रेम हुन सक्छ।
तर आर्थिक सहयोगलाई भावनात्मक नियन्त्रणको साधन बनाउनु हुँदैन।
युवाले आफ्नो आर्थिक स्वतन्त्रताको लागि प्रयास गर्नुपर्छ। तर स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नु भनेको आफ्नो मूल र सम्बन्धलाई अस्वीकार गर्नु होइन।
आफैंलाई सोधौँ
म परिवारको सम्मान गर्छु, कि आज्ञा मात्र पालन गर्छु?
म स्वतन्त्र छु, कि केवल विद्रोही?
म आर्थिक रूपमा परिपक्व भएर पनि भावनात्मक रूपमा जिम्मेवार छु?
१२. अहंकार : युवाको सबैभन्दा सूक्ष्म परीक्षा
युवाको ऊर्जा ठूलो हुन्छ।
तर त्यही ऊर्जा अहंकारसँग जोडियो भने विनाशकारी पनि बन्न सक्छ।
महाभारतको दुर्योधनलाई केवल खलनायकका रूपमा हेर्नुभन्दा अहंकार, तुलना, असुरक्षा र अधिकारबोधको चरम परिणामका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
कर्णको कथा पनि जटिल छ।
त्यहाँ प्रतिभा छ।
पीडा छ।
अस्वीकारको अनुभव छ।
मित्रताप्रतिको निष्ठा छ।
आत्मसम्मानको संघर्ष छ।
यसैले पौराणिक पात्रहरूलाई केवल “असल” र “खराब” भनेर छुट्याउनुको सट्टा तिनमा रहेका मानवीय द्वन्द्व हेर्नु बढी शिक्षाप्रद हुन्छ।
अहंकार सधैं “म सबैभन्दा ठूलो हुँ” भनेर मात्र आउँदैन।
कहिलेकाहीँ त्यो यस्तो पनि हुन्छ—
“म नै सही छु।”
“म अरूभन्दा बढी जागेको छु।”
“म अरूभन्दा आध्यात्मिक छु।”
“मलाई अरूभन्दा धेरै थाहा छ।”
त्यसैले अहंकारलाई हराउने प्रयास पनि अहंकारको नयाँ रूप बन्न सक्छ।
अहंकारसँग लड्नु भन्दा पहिले त्यसलाई देख्न सिक्नुपर्छ।
आफैंलाई सोधौँ
के म आफ्नो अहंकार देख्न सक्छु?
के म ‘म नै सही’ भन्ने भावनाबाट मुक्त हुन सक्छु?
मेरो आध्यात्मिकता पनि अहंकारको अर्को रूप त बनेको छैन?
१३. आनन्द : भोग होइन, सजग अनुभव
युवालाई अक्सर भोगवादी भनिन्छ।
तर जीवनमा आनन्द हुनु आफैंमा दोष होइन।
संगीत सुन्नु, यात्रा गर्नु, नाच्नु, प्रेम गर्नु, प्रकृतिमा हिँड्नु, मित्रसँग हाँस्नु—यी जीवनका स्वाभाविक अनुभव हुन्।
समस्या आनन्दमा होइन।
समस्या आनन्दको दास बन्नुमा हो।
बाहिरी सुख क्षणिक हुन्छ। त्यसलाई स्थायी बनाउन खोज्दा आसक्ति जन्मिन सक्छ।
पूर्वीय दर्शनमा आनन्दलाई केवल इन्द्रियसुखसँग बराबर मानिँदैन। उपनिषद्हरूमा आनन्दको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ पाइन्छ। अर्कोतर्फ एपिकुरसको दर्शनलाई पनि केवल भोगवादका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन; उनले सरलता, मित्रता र मानसिक शान्तिलाई महत्त्व दिएका थिए।
त्यसैले युवाले जीवनको आनन्द लिनुपर्छ।
तर आनन्दमा हराउनु हुँदैन।
जीवनलाई पूर्ण रूपमा जिउनु र जीवनमा पूर्ण रूपमा हराउनु—यी दुई फरक कुरा हुन्।
आफैंलाई सोधौँ
म आनन्द लिइरहेको छु, कि आनन्दको दास बन्दैछु?
म जिउँदै छु, कि केवल आफूलाई भुल्दैछु?
१४. ध्यान : ऊर्जाबाट चेतनातर्फ
युवासँग ऊर्जा हुन्छ।
ध्यानले त्यो ऊर्जालाई दिशा दिन सक्छ।
पतञ्जलिको योगसूत्रले योगलाई चित्तका वृत्तिहरूको निरोधसँग जोड्छ। बौद्ध परम्परामा सजगता र निरीक्षणको अभ्यास महत्त्वपूर्ण छ।
तर ध्यान कुनै जादुई उपाय होइन।
ध्यान भनेको जीवनबाट भाग्नु होइन।
ध्यान भनेको विचारविहीन भएर बस्नु मात्र होइन।
ध्यान भनेको संसार त्याग्नु पनि होइन।
ध्यान भनेको आफ्नो मनलाई उसले जे गरिरहेको छ, त्यसलाई सजगतापूर्वक देख्न सिक्नु हो।
क्रोध आयो—देख्नु।
लोभ आयो—देख्नु।
कामना आयो—देख्नु।
भय आयो—देख्नु।
अहंकार आयो—देख्नु।
बिस्तारै मानिस आफ्ना विचार र भावनालाई “म” भनेर मात्र होइन, आफूले देख्न सक्ने आन्तरिक घटनाका रूपमा हेर्न थाल्छ।
त्यही दूरीमा विवेक जन्मिन सक्छ।
र त्यहीँबाट ऊर्ध्वगामी यात्रा सुरु हुन सक्छ।
आफैंलाई सोधौँ
म आफ्ना भावनाहरूलाई देख्न सक्छु, कि तिनैमा बग्छु?
मेरो ध्यानले मलाई केवल शान्त बनाउँछ, कि जागरूक पनि बनाउँछ?
१५. मृत्यु : अन्त्यको होइन, जागरणको प्रश्न
युवालाई मृत्युको कुरा मन नपर्न सक्छ।
जीवनको सुरुवाती ऊर्जा प्रायः भविष्य निर्माणमा केन्द्रित हुन्छ।
तर मृत्युको चेतना जीवनविरोधी होइन।
बरु मृत्युको स्मरणले जीवनको मूल्य देखाउन सक्छ।
कठोपनिषद्को नचिकेता यसका लागि असाधारण प्रतीक हुन्।
उनले मृत्युसँग डराएर भागेनन्।
उनले मृत्युलाई प्रश्न गरे।
यमसँगको संवादमा नचिकेताले क्षणिक सुखभन्दा सत्यको खोज रोज्छन्। यही छनोट उनको चेतनाको परिपक्वता हो।
भगवद्गीताले आत्माको अविनाशी स्वरूपबारे बोल्छ। हाइडेगरले मृत्युको चेतनालाई प्रामाणिक अस्तित्वसँग जोड्छन्। एपिकुरसले मृत्युको भयमाथि दार्शनिक प्रश्न उठाउँछन्।
यी सबैलाई एउटै निष्कर्षमा जबर्जस्ती मिलाउन आवश्यक छैन।
तर एउटा साझा प्रश्न अवश्य देखिन्छ—
यदि जीवन सीमित छ भने, म यसलाई कसरी जिउँ?
यही प्रश्नले युवालाई आलस्यबाट उठाउन सक्छ।
मृत्युको चेतना जीवनको शत्रु होइन।
मृत्यु सम्झन सक्ने मानिसले जीवनलाई अझ गहिरोसँग अँगाल्न सक्छ।
आफैंलाई सोधौँ
म मृत्युलाई सम्झन्छु, कि त्यसबाट भाग्छु?
मृत्युको चेतनाले मलाई जीवनप्रति गहिरो बनाउँछ, कि केवल डराउँछ?
१६. ऊर्ध्वगामी यात्रा : अरूजस्तो बन्ने होइन, आफू बन्ने
अन्ततः युवाको यात्रा बाहिरी संसार जित्ने यात्राभन्दा ठूलो छ।
बाल्यकालमा हामी अरूको अनुकरण गर्छौं।
युवावस्थामा हामी अरूलाई चुनौती दिन्छौं।
परिपक्वतामा हामी आफूलाई बुझ्न थाल्छौं।
सुरुमा प्रश्न हुन्छ—
“म अरूभन्दा कसरी ठूलो बनूँ?”
पछि प्रश्न बदलिन्छ—
“म वास्तवमा को हुँ?”
यही परिवर्तन नै परिपक्व हुनु हो।
कृष्णमूर्तिको आत्मअन्वेषण, जुन्गको individuation, सुकरातको आत्मपरीक्षण, बुद्धको सजगता र उपनिषद्को आत्मविद्यालाई एउटै दर्शन भन्न सकिँदैन। तिनका आधार र निष्कर्ष फरक छन्।
तर तिनमा एउटा साझा मानवीय आग्रह देखिन्छ—
मानिसले आफूलाई बाहिरबाट मात्र होइन, भित्रबाट पनि बुझ्नुपर्छ।
युवाको अन्तिम लक्ष्य अरूको प्रतिलिपि बन्नु होइन।
समाजले बनाएको ढाँचामा आफूलाई फिट गर्नु मात्र होइन।
आफ्नो मौलिक सम्भावनालाई चिन्नु र त्यसअनुसार जिम्मेवार ढङ्गले जिउनु हो।
तर आफू बन्नु भनेको मन लागेको कुरा मात्र गर्नु होइन।
आफू बन्नु भनेको आफ्नो स्वभाव, क्षमता, कमजोरी, चाहना र सम्भावनालाई इमानदारीपूर्वक चिन्नु र आफ्नो रोजाइको जिम्मेवारी आफैं लिन सक्नु हो।
मौलिकता भनेको अरूभन्दा फरक देखिनु मात्र होइन।
मौलिकता भनेको आफूलाई अरूको प्रतिलिपि बन्नबाट जोगाउनु हो।
स्वतन्त्रता भनेको सबै बन्धन तोड्नु होइन।
कुन बन्धन आवश्यक छ र कुन बन्धनबाट मुक्त हुनुपर्छ भन्ने विवेक जन्माउनु हो।
आफू बन्नु भनेको समाजबाट भाग्नु होइन।
समाजभित्र रहेर पनि आफ्नो अन्तरात्माको आवाज सुन्न सक्नु हो।
यहीँबाट युवाको यात्रा अर्को चरणमा प्रवेश गर्छ—
अरूजस्तो बन्ने यात्राबाट आफैं बन्ने यात्रातर्फ।
आफैंलाई सोधौँ
म अरूजस्तो बन्न खोज्दैछु, कि आफू बन्न?
म समाजको ढाँचामा फिट हुन खोज्दैछु, कि आफ्नो मौलिकता जिम्मेवारीपूर्वक जिउँदैछु?
१७. दैनिक जीवनमा युवाको चेतना
यी सबै दार्शनिक कुरा केवल पुस्तक र प्रवचनमा सीमित रहन्छन् भने त्यसको अर्थ अधुरो हुन्छ।
युवाको चेतनाको वास्तविक परीक्षण दैनिक जीवनमा हुन्छ।
बिहान चिया पसलमा बसेर साथीसँग भविष्यको कुरा गर्दा, सार्वजनिक बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै कलेज जाँदा, गाउँबाट शहर आएर कोठामा एक्लै बस्दा, निर्माणस्थलमा पसिना बगाउँदा, कार्यालयमा काम गर्दा, वा अभिभावकसँग फोनमा कुरा गर्दा—यी सबै क्षणमा युवाको चेतना परखिन्छ।
गाउँको युवाले शहरको भीडमा आफ्नो पहिचान गुमाउन नखोजोस्।
शहरको युवाले गाउँको माटोको गन्ध बिर्सन नपाओस्।
जसले बिहान चार बजे उठेर पढ्छ, उसको मेहनत प्रशंसनीय छ।
तर जसले बिहान चार बजे उठेर आकाशका तारा हेर्छ, उसको संवेदनशीलता पनि कम महत्त्वपूर्ण छैन।
जीवन भनेको एउटै ढाँचामा बाँच्नु होइन।
कसैका लागि परिपक्वता भनेको परिवारको जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु हो।
कसैका लागि आफ्नो कलालाई समय दिनु हो।
कसैका लागि समाजको सेवा गर्नु हो।
कसैका लागि आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर हुनु हो।
कसैका लागि आफूलाई बुझ्नु हो।
कसैका लागि अन्यायको विरुद्ध उभिनु हो।
महत्त्वपूर्ण कुरा यो होइन कि सबैले एउटै जीवन बाँचून्। महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो—हामी आफ्नो जीवन जिउँदै छौँ कि अरूको जीवनको प्रतिलिपि बाँचिरहेका छौँ?
युवाको चेतना ठूल्ठूला भाषणमा मात्र देखिँदैन।
साथीले गल्ती गर्दा हामी कसरी प्रतिक्रिया दिन्छौँ?
आफूभन्दा कमजोर मानिससँग कस्तो व्यवहार गर्छौँ?
पैसा नहुँदा आफ्नो आत्मसम्मान कसरी जोगाउँछौँ?
सफल हुँदा आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्छौँ कि जिम्मेवारी अझ बढेको महसुस गर्छौँ?
एक्लै हुँदा आफूबाट भाग्छौँ कि आफैंसँग भेट्छौँ?
यही दैनिक क्षणहरूमा चेतना विस्तार हुन्छ, वा संकुचित हुन्छ।
आफैंलाई सोधौँ
के म दैनिक जीवनमा पनि आफ्नो चेतनालाई जिउँदै छु?
के म बसको यात्रामा, चिया पसलको कुराकानीमा, कामको व्यस्ततामा र रातिको एक्लोपनमा पनि आफूसँग इमान्दार छु?
निष्कर्ष : युवा हुनु भनेको माथि उठिरहनु हो
युवा उमेरको एउटा छोटो खण्ड होइन।
युवा चेतनाको एउटा जीवित अवस्था हो।
प्रश्न गर्न सक्ने चेतना युवा हो।
अन्याय देखेर असन्तुष्ट हुन सक्ने चेतना युवा हो।
आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न सक्ने चेतना युवा हो।
नयाँ कुरा सिक्न सक्ने चेतना युवा हो।
प्रेममा स्वामित्व होइन, स्वतन्त्रता देख्न सक्ने चेतना युवा हो।
महत्वाकांक्षामा अरूलाई होइन, आफ्नै सम्भावनालाई जित्न खोज्ने चेतना युवा हो।
धर्ममा अन्धविश्वास होइन, सत्यको खोज गर्ने चेतना युवा हो।
राजनीतिमा सत्ता मात्र होइन, सेवा र जिम्मेवारी खोज्ने चेतना युवा हो।
अहंकारलाई अरूमा मात्र होइन, आफूभित्र पनि देख्न सक्ने चेतना युवा हो।
मृत्युलाई सम्झँदै जीवनलाई अझ पूर्ण रूपमा जिउन सक्ने चेतना युवा हो।
उमेर बढ्नु समयको यात्रा हो।
परिपक्व हुनु चेतनाको यात्रा हो।
शरीर तलतिर जान्छ—बाल्यकालबाट वृद्धावस्थातर्फ।
तर चेतना चाहेमा भित्रतिर र माथितिर जान सक्छ—अज्ञानबाट बोधतर्फ, प्रतिक्रियाबाट विवेकतर्फ, कामनाबाट प्रेमतर्फ, अहंकारबाट आत्मबोधतर्फ र भयबाट स्वतन्त्रतातर्फ।
ऊर्ध्वगामी हुनु भनेको अरूभन्दा माथि उठ्नु होइन; हिजोको आफूभन्दा आज अलिकति बढी सजग, विवेकी, स्वतन्त्र र जिम्मेवार हुनु हो।
त्यसैले ऊर्ध्वगामी यात्रा कुनै ठाउँमा पुग्ने यात्रा होइन।
यो कुनै पद, पुरस्कार, प्रसिद्धि वा अन्तिम उपलब्धिमा पुगेर समाप्त हुने यात्रा पनि होइन।
यो हरेक दिन आफूलाई अलिकति बढी बुझ्ने यात्रा हो।
आजभन्दा भोलि अलिकति बढी सजग हुनु।
हिजोभन्दा आज अलिकति बढी स्वतन्त्र हुनु।
आफ्नो कमजोरीलाई अलिकति बढी स्वीकार्नु।
अरूको अस्तित्वलाई अलिकति बढी सम्मान गर्नु।
आफ्नो कामप्रति अलिकति बढी इमान्दार हुनु।
आफ्नो विचारप्रति प्रश्न गर्न सक्नु।
गलत भएपछि फर्किन सक्नु।
र जीवनलाई अलिकति बढी पूर्णताका साथ जिउनु।
यही यात्रामा मानिसको वास्तविक युवावस्था लुकेको छ।
शरीर बूढो हुन्छ—यो प्रकृतिको नियम हो।
तर चेतना बूढो हुनु आवश्यक छैन।
मानिसको सबैभन्दा ठूलो युवा अवस्था त्यो दिन सुरु हुन्छ, जुन दिन उसले आफूलाई तयार ठान्न छोडेर खोज्न, सिक्न, बदलिन र जाग्न तयार हुन्छ।
त्यसपछि युवाको अर्थ उमेरको परिचयमा सीमित रहँदैन।
त्यो जीवन जिउने एउटा तरिका बन्छ।
एउटा प्रश्न बन्छ।
एउटा खोज बन्छ।
एउटा जिम्मेवारी बन्छ।
एउटा निरन्तर यात्रा बन्छ।
अरूजस्तो बन्ने यात्राबाट आफैं बन्ने यात्रातर्फ।
अज्ञानबाट बोधतर्फ।
प्रतिक्रियाबाट विवेकतर्फ।
कामनाबाट प्रेमतर्फ।
अहंकारबाट आत्मबोधतर्फ।
भयबाट स्वतन्त्रतातर्फ।
र अन्ततः—
आफूलाई निरन्तर नयाँ बनाउँदै, चेतनालाई निरन्तर माथि उठाइरहने यात्रा।
यही हो—ऊर्ध्वगामी यात्रा।
0 Comments