चौथो औद्योगिक क्रान्ति: जब एआईले संसारको सोच बदल्न थाल्यो"

जब एआईले संसारको सोच नै बदल्न थाल्यो

---

पहिलो औद्योगिक क्रान्ति (झण्डै सन् १७६०–१८४०)

मानव इतिहासको पहिलो ठूलो औद्योगिक परिवर्तन त्यतिबेला सुरु भयो, जब मानिसले पानीको शक्तिबाट चल्ने उपकरणको ठाउँमा भाप इन्जिन प्रयोग गर्न थाल्यो। कोइलाको प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्यो। हातले गरिने उत्पादन मेसिनद्वारा हुन थाल्यो। कारखानाहरू खुले, उत्पादन बढ्यो, र लाखौँ मानिस गाउँबाट सहरतिर बसाइँ सरे।

तथ्य:

• सन् १८३० सम्म बेलायतमा करिब २,००० भाप इन्जिन सञ्चालनमा थिए।
• सन् १८५० सम्म विश्वको कोइला उत्पादन झण्डै १० करोड टन पुगेको थियो, जुन अघिल्लो शताब्दीको तुलनामा करिब १२ गुणा बढी थियो।

यो क्रान्तिले आधुनिक औद्योगिक समाजको जग बसाल्यो।

---

दोस्रो औद्योगिक क्रान्ति (झण्डै सन् १८७०–१९१४)

दोस्रो औद्योगिक क्रान्तिमा बिजुली, पेट्रोलियम र एसेम्बली लाइन मुख्य परिवर्तनका आधार बने।

फोर्डले एसेम्बली लाइन अपनाएपछि एउटा कार बनाउन लाग्ने समय करिब १२ घण्टाबाट घटेर ९३ मिनेटमा झर्‍यो। उत्पादनको लागत घट्यो, उद्योग तीव्र गतिमा विस्तार भयो, र दैनिक उपभोगका हजारौँ वस्तु सर्वसाधारणको पहुँचमा पुग्न थाले।

तथ्य:

• सन् १९०० मा अमेरिकामा करिब २,४०० मोटरगाडी थिए।
• सन् १९१४ सम्म यो संख्या ४८ लाख नाघिसकेको थियो।
• टेलिफोन, रेडियो र बिजुलीका बल्बले आधुनिक जीवनशैलीलाई नयाँ दिशा दिए।

---

तेस्रो औद्योगिक क्रान्ति (झण्डै सन् १९६०–२०००)

यस चरणलाई डिजिटल क्रान्ति पनि भनिन्छ।

कम्प्युटर, सेमिकन्डक्टर, इन्टरनेट र सफ्टवेयरले उत्पादन, सञ्चार र सूचना व्यवस्थापनको शैली नै परिवर्तन गरिदिए। कागजी अभिलेखहरू डिजिटल डाटामा रूपान्तरण भए। कारखानामा रोबोट प्रयोग हुन थाले। विश्व पहिलेभन्दा धेरै जोडियो र "ग्लोबल भिलेज" को अवधारणा वास्तविकतामा परिणत हुँदै गयो।

तथ्य:

• सन् १९७० मा विश्वभर करिब ५० हजार कम्प्युटर थिए।
• सन् २००० सम्म यो संख्या १० करोडभन्दा बढी पुगेको थियो।
• इन्टरनेट प्रयोगकर्ता सन् १९९० मा करिब २८ लाखबाट सन् २००० सम्म ३६ करोड पुगे।

---

चौथो औद्योगिक क्रान्ति (झण्डै २०१० दशकदेखि हालसम्म)

यदि तेस्रो औद्योगिक क्रान्तिले संसारलाई डिजिटल बनायो भने, चौथो औद्योगिक क्रान्तिले त्यसलाई बौद्धिक (Intelligent) बनाइरहेको छ।

अब कम्प्युटरले केवल डाटा भण्डारण गर्दैन। विशाल डाटाबाट सिकेर भाषा बुझ्न, सामग्री सिर्जना गर्न, कोड लेख्न, तस्बिर बनाउन, अनुसन्धानमा सहयोग गर्न र धेरै क्षेत्रमा निर्णय प्रक्रियालाई समर्थन गर्न सक्षम हुँदै गइरहेको छ।

आज एआई स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, वित्त, उद्योग, अनुसन्धान र सफ्टवेयर विकासदेखि दैनिक जीवनसम्म विस्तार हुँदै गएको छ।

तथ्य (२०२६):

• विश्वका अधिकांश ठूला कम्पनीहरूले कुनै न कुनै रूपमा एआई प्रयोग गरिरहेका छन्।
• ChatGPT लगायतका जेनेरेटिभ एआई सेवाका प्रयोगकर्ता सयौँ करोडको स्तरतर्फ अघि बढिरहेका छन्।

---

तर, एआईको "केमा" के हो?

वास्तविक प्रश्न केवल "एआई कति शक्तिशाली छ?" भन्ने होइन।

प्रश्न हो—

• एआई कसले बनाउँछ?
• कसको नियन्त्रणमा हुन्छ?
• कसले प्रयोग गर्न पाउँछ?

यही प्रश्नले चौथो औद्योगिक क्रान्तिको दिशा निर्धारण गर्नेछ।

पहिलेको सोच	अहिलेको अवस्था
उत्कृष्ट एआई मुख्यतः अमेरिकी कम्पनीहरूको क्षेत्रमा सीमित थियो।	चीन, युरोप, भारत र अन्य देशहरूले पनि आफ्नै एआई विकास गरिरहेका छन्।
राम्रो एआई भनेको महँगो र बन्द (Closed) हुनुपर्छ भन्ने धारणा थियो।	प्रतिस्पर्धी मूल्यमा पनि उच्च क्षमताका मोडेल सम्भव छन् भन्ने देखिएको छ।
अत्याधुनिक एआई बनाउन अर्बौँ डलर अनिवार्य चाहिन्छ भन्ने विश्वास थियो।	नयाँ अनुसन्धान, दक्ष इन्जिनियरिङ र खुला मोडेलहरूले लागत घटाउने नयाँ सम्भावना देखाएका छन्।

एआईको वास्तविक प्रतिस्पर्धा अब केवल कुन मोडेल बढी बुद्धिमान छ भन्नेमा सीमित छैन।

प्रतिस्पर्धा अब पहुँच, लागत, खुलापन र विश्वव्यापी प्रभाव मा पनि भइरहेको छ।