रसुवा विपद् र मानवीय संवेदना : पीडादेखि पुनर्निर्माणसम्मको यात्रा
गणेश कटवाल
रसुवाले यस्तो पीडा पटक–पटक भोगेको छ। २०७२ सालको भूकम्पले घर, बस्ती र पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्यायो। त्यसपछि लाङटाङ क्षेत्रमा आएको हिमपहिरोले सयौँ मानिसको ज्यान लियो वा उनीहरूलाई बेपत्ता बनायो। धेरै परिवारले आफन्त गुमाए, धेरैले घरबार गुमाए र धेरैको जीवन वर्षौँसम्म सामान्य अवस्थामा फर्किन सकेन।
तर विपद्को प्रभाव घटनाको दिनसँगै समाप्त हुँदैन।
घर पुनःबन्यो होला, सडक खुल्यो होला, पूर्वाधार उठ्यो होला; तर मानिसको मनमा बसेको डर, आफन्त गुमाएको शोक, गुमेको जीविका र विस्थापनले ल्याएको खालीपन त्यति सजिलै पुनःनिर्माण हुँदैन।
त्यसैले विपद्लाई केवल क्षतिको तथ्याङ्कबाट होइन, मानिसको जीवनमा परेको सम्पूर्ण प्रभावबाट बुझ्नुपर्छ।
विपद्को पीडा घटनास्थलमा मात्र हुँदैन
विपद् भएको ठाउँमा रहेका मानिसको पीडा हामी देख्न सक्छौँ। तर त्यहाँबाट टाढा रहेका परिवारको पीडा प्रायः हाम्रो आँखाबाट ओझेलमा पर्छ।
रसुवाजस्तो क्षेत्रमा धेरै मानिस रोजगारीका लागि जलविद्युत् आयोजना, सडक निर्माण, होटल, व्यापार तथा अन्य काममा घरबाट टाढा पुगेका हुन्छन्। विपद्को समयमा उनीहरू घटनास्थलमा हुन्छन्, तर उनीहरूको परिवार अर्को ठाउँमा।
जब अचानक सम्पर्क टुट्छ, फोन लाग्दैन, कुनै खबर आउँदैन, तब घरमा बसेको परिवारका लागि विपद् त्यही क्षण सुरु हुन्छ।
यी प्रश्नहरूमा एउटा परिवारको समय अड्किन्छ।
कहिलेकाहीँ मृत्युको निश्चित खबरभन्दा पनि “सम्पर्कविहीन” भन्ने अनिश्चितता अझ लामो पीडा बन्न सक्छ। घरमा रहेका आमाबुबा, श्रीमान् वा श्रीमती, छोराछोरी र आफन्तले हरेक फोनको घण्टीमा आशा राख्छन्। समाचार सुन्दा आफ्नै मानिसको नाम खोज्छन्।
एउटा घर बग्दा के–के बग्छ?
विपद्को क्षति मापन गर्दा हामी प्रायः कति घर भत्किए, कति सडक बिग्रिए, कति पुल बगे र कति पूर्वाधार नष्ट भए भनेर गन्छौँ।
तर एउटा घरभित्र के थियो भन्ने कुरा कसरी गन्ने?
त्यसैले घर बग्नु भनेको केवल एउटा संरचना हराउनु होइन। कहिलेकाहीँ एउटा परिवारको विगतको एउटा हिस्सा नै हराउनु हो।
संस्कार, संस्कृति र पहिचानको अदृश्य क्षति
विपद्ले देखिने संरचना मात्र बगाउँदैन; यसले पुस्तौँदेखि मानिसले बोकेर ल्याएको संस्कार र संस्कृति पनि कमजोर बनाउन सक्छ।
विशेषगरी हिमाली बस्तीमा घर, भूगोल र संस्कृति एकअर्काबाट अलग हुँदैनन्। परम्परागत घर निर्माणको शैली, स्थानीय सीप, सामुदायिक जीवन, धार्मिक स्थल, चाडपर्व, भाषा, लोकज्ञान र पुर्खासँग जोडिएका स्मृतिहरू त्यही भूगोलसँग गाँसिएका हुन्छन्।
जब बस्ती विस्थापित हुन्छ, मानिसले घर मात्र गुमाउँदैन; उसले आफ्नो परिचित सांस्कृतिक परिवेश पनि गुमाउन सक्छ।
नयाँ पुस्ता नयाँ ठाउँमा हुर्किँदा उसले आफ्नो पुर्खाको जीवनसँग जोडिएको भाषा, सीप, संस्कार र स्थानीय ज्ञानबाट दूरी बनाउन सक्छ।
त्यसैले पुनर्निर्माणको अर्थ नयाँ घर बनाउनु मात्र होइन।
मानिसको सांस्कृतिक घर पनि जोगाउनु हो।
सुरक्षित घर बने पनि यदि मानिसले आफ्नो पहिचान, संस्कार, संस्कृति र सामुदायिक सम्बन्धसँग जोडिएको जीवन गुमायो भने पुनर्निर्माण भौतिक रूपमा पूरा भए पनि मानवीय रूपमा अधुरो रहन्छ।
जीविका गुम्नु भनेको जीवनको आधार गुम्नु हो
विपद्ले घर मात्र होइन, मानिसको कमाइको आधार पनि नष्ट गर्छ।
खेत, पशु, पसल, होटल, रोजगारी, व्यवसाय वा श्रमको अवसर गुम्दा परिवारको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष असर पर्छ।
विशेषगरी विपद्मा रोजगारीका लागि पुगेका मानिसले ज्यान गुमाउँदा वा बेपत्ता हुँदा समस्या अझ गहिरो हुन्छ। घरमा कमाइ पठाउने व्यक्ति नै हराउँदा परिवारले एकैपटक भावनात्मक र आर्थिक दुवै संकट भोग्नुपर्छ।
विपद् सकिएपछि पनि मनमा बाँकी रहन्छ
विपद् सकिएपछि नदी आफ्नो बाटोमा फर्किन सक्छ। सडक खुल्न सक्छ। उद्धार सकिन सक्छ। राहत वितरण रोकिन सक्छ।
तर मानिसको मनमा विपद् त्यति छिटो सकिँदैन।
अचानक ठूलो आवाज सुन्दा डर लाग्नु, पानी बढ्दा पुरानो घटना सम्झिनु, राति निदाउन नसक्नु, आफन्त गुमाएको सम्झनाले बारम्बार सताउनु—यी सबै विपद्पछिको अदृश्य पीडाका रूप हुन्।
बालबालिकाका लागि यसको प्रभाव अझ गहिरो हुन सक्छ। उनीहरूले घर, विद्यालय, साथी र सुरक्षित वातावरण गुमाउँदा उनीहरूको बाल्यकाल र भविष्यप्रतिको विश्वासमा समेत असर पर्न सक्छ।
वृद्ध मानिसका लागि त झन् फरक पीडा हुन्छ। जीवनभर बनाएको घर, संकलन गरेको सम्पत्ति र परिचित परिवेश एकैपटक हराउँदा उनीहरूले केवल भौतिक वस्तु होइन, आफ्नो जीवनको इतिहास गुमाएको महसुस गर्न सक्छन्।
त्यसैले मानसिक पुनःस्थापनालाई पुनर्निर्माणको बाहिरी घेरामा होइन, केन्द्रमै राख्नुपर्छ।
Recovery Gap : पुनर्निर्माण र जीवनबीचको दूरी
भूकम्पपछि पुनर्निर्माणका कार्यक्रम भए। घर बने, संरचना उठे र राज्यले आफ्नो क्षमताअनुसार काम गर्यो।
तर प्रश्न अझै बाँकी रहन्छ—
के घर बनेपछि मानिसको जीवन पनि पुनःनिर्माण भयो?
कागजमा पुनर्निर्माण सम्पन्न देखिन सक्छ। तर कसैको जीविका अझै फर्किएको नहुन सक्छ। कसैको मानसिक पीडा अझै बाँकी हुन सक्छ। कसैको परिवारको सदस्य अझै गुमेको हुन सक्छ। कसैको सांस्कृतिक परिवेश विस्थापनसँगै हराएको हुन सक्छ।
यही फरक Recovery Gap हो।
विपद्पछिको पुनःप्राप्तिलाई केवल भौतिक संरचनाले मापन गर्दा यो अन्तर देखिँदैन।
वास्तविक पुनःप्राप्ति भनेको—
घर → जीविका → मन → परिवार → समुदाय → संस्कार → संस्कृति → पहिचान → भविष्य
यी सबै तहमा जीवनलाई पुनःस्थापित गर्नु हो।
जलवायु परिवर्तन र न्यायको प्रश्न
नेपाल जलवायु संकट सिर्जना गर्ने देश होइन, यसको असमान क्षति भोगिरहेको देश हो।
रसुवाको भत्किएको घर र बगाएको बस्तीले हामीलाई एउटा गहिरो सत्य सम्झाउँछ—हिमाली क्षेत्रको जोखिम केवल प्राकृतिक होइन, यो मानवीय असन्तुलनको पनि परिणाम हो। तापक्रम वृद्धि, हिमनदी पग्लनु र भू–परिवर्तनले यहाँका समुदायलाई झन् कमजोर बनाउँदै लगेको छ। तर, कुनै एउटा विपद्लाई प्रत्यक्ष रूपमा जलवायु परिवर्तनसँग जोड्नुभन्दा यसका दीर्घकालीन जोखिम बुझ्नु जरुरी छ।
नेपालको कुल उत्सर्जन विश्वको ०.०४% मात्र हो, तर हामी विश्वकै १० सबैभन्दा जोखिमयुक्त देशको सूचीमा छौँ।
यसै सन्दर्भमा एउटा गम्भीर नैतिक प्रश्न उठ्छ—
जसले जलवायु संकट सिर्जना गर्न ऐतिहासिक रूपमा सबैभन्दा बढी योगदान गरे, त्यसको मूल्य किन न्यून उत्सर्जन गर्ने हिमाली र आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायले चुकाउनुपर्ने?
यो केवल वातावरणको प्रश्न होइन, यो जलवायु न्यायको प्रश्न हो।
हिमालमा बस्ने समुदायले विश्वव्यापी संकटको ठूलो मूल्य चुकाइरहेका छन्। विपद्पछि दिइने राहत तत्कालको आवश्यकता पूरा गर्ने सहयोग हो। तर राहतले भएको क्षतिको न्याय गर्दैन। क्षतिपूर्ति भनेको जलवायुजन्य क्षति तथा नोक्सानीप्रति जिम्मेवारी स्वीकार गर्दै त्यसको न्यायपूर्ण सम्बोधन गर्नु हो।
त्यसैले नेपालले राहत मात्र होइन, जलवायु परिवर्तनबाट भएको क्षति तथा नोक्सानीको न्यायपूर्ण क्षतिपूर्ति पाउनुपर्छ।
यो दया वा अनुदानको माग होइन; यो जलवायु न्यायको माग हो।
अब आवाज मात्र होइन, अधिकार चाहिन्छ।
अनुकूलन कोष, क्षतिपूर्ति, पुनर्निर्माणको ग्यारेन्टी र निर्णय प्रक्रियामा हिमाली समुदायको सहभागिता—यी न्यायका आधार हुन्।
न्याय भनेको उत्सर्जन गर्नेको संख्यामा मात्र होइन, संकट झेल्नेको पीडामा केन्द्रित हुनुपर्छ।
नेपालले जलवायु संकटको मूल्य चुकाउने होइन; अरूले सिर्जना गरेको संकटबाट भएको क्षतिको न्यायपूर्ण क्षतिपूर्ति पाउने हो।
अब आवाज मात्र होइन, कार्य चाहिन्छ।
अनुकूलन कोष, पुनर्निर्माणको ग्यारेन्टी, र निर्णय प्रक्रियामा हिमाली समुदायको सहभागिता—यी न्यायका आधार हुन्।
न्याय भनेको उत्सर्जन गर्नेको संख्यामा मात्र होइन, संकट झेल्नेको पीडामा केन्द्रित हुनुपर्छ।
विपद् आउनुअघि हामीले के गरेका थियौँ?
हरेक विपद्पछि राहत र उद्धार आवश्यक हुन्छ। तर मानवीय संवेदनाको अर्को परीक्षा विपद् आउनुअघि हुन्छ।
२०२६ को घटनाले समयमै सूचना पुग्दा केही ठूलो क्षति रोक्न सकिने कुरा देखाएको छ। त्यसैले पूर्वसूचना प्रणाली, स्थानीय ज्ञान, समुदायको सहभागिता र सरकारी संयन्त्रलाई एकीकृत गर्नु आवश्यक छ।
संकटमा समुदाय नै पहिलो शक्ति हो
विपद्को समयमा राज्यको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर धेरैपटक पहिलो उद्धारकर्ता आफ्नै समुदाय हुन्छ।
यही सामुदायिक साहस विपद्पछिको ठूलो शक्ति हो।
त्यसैले स्थानीय समुदायलाई केवल राहतको प्राप्तकर्ता होइन, विपद् व्यवस्थापनको साझेदार बनाउनुपर्छ।
पुनर्निर्माण : उही जोखिम फेरि बनाउने कि नयाँ भविष्य?
विपद्पछि उही जोखिमयुक्त ठाउँमा उही कमजोर संरचना फेरि बनाउनु पुनर्निर्माण होइन।
आधुनिक प्रविधि र स्थानीय परम्पराबीच विरोध होइन, संवाद आवश्यक छ।
मानिसलाई केवल बाँच्न सक्ने घर होइन, आफ्नो पहिचानसहित बाँच्न सक्ने घर चाहिन्छ।
मानवीय संवेदनाको अन्तिम अर्थ
विपद्को समयमा संवेदना देखाउनु सजिलो छ। आँसु पुछ्नु, राहत दिनु र सहानुभूति प्रकट गर्नु आवश्यक पनि छ।
तर मानवीय संवेदनाको वास्तविक परीक्षा त्यसपछि सुरु हुन्छ।
के हामी बेपत्ता व्यक्तिको परिवारले भोगेको प्रतीक्षा बुझ्छौँ?
के हामी रोजगारीका लागि घरबाट टाढा गएको मानिसको मृत्युले परिवारमा ल्याएको दोहोरो पीडा बुझ्छौँ?
के हामी घरसँगै बगेका पुर्खाका स्मृति र संस्कार देख्छौँ?
के हामी विस्थापनसँगै कमजोर हुँदै गएको संस्कृति बुझ्छौँ?
के हामी बालबालिकाको हराएको सुरक्षित बाल्यकाल र वृद्धको हराएको जीवन–संसार देख्छौँ?
के हामी जीविका गुमेको परिवारको भविष्य देख्छौँ?
र के हामी यस्तो प्रणाली बनाउन तयार छौँ, जसले अर्को विपद्मा त्यही मानिसलाई फेरि उही पीडा भोग्न नपरोस्?
यही प्रश्नको उत्तरमा मानवीय संवेदनाको वास्तविक अर्थ लुकेको छ।
विपद् प्रकृतिको घटना हुन सक्छ। तर त्यसबाट हुने क्षतिको गहिराइ हाम्रो तयारी, नीति, पूर्वाधार, शासन, सामाजिक सम्बन्ध र पुनर्निर्माणको दृष्टिकोणले पनि निर्धारण गर्छ।
त्यसैले अब विपद्को क्षति गन्दा केवल—
भनेर पुग्दैन।
हामीले सोध्नुपर्छ—
किनकि साँचो पुनर्निर्माण इँटा, ढुङ्गा र सिमेन्टको पुनःस्थापना मात्र होइन।
साँचो पुनर्निर्माण भनेको मानिसको घरसँगै उसको जीविका, मन, परिवार, समुदाय, संस्कार, संस्कृति, पहिचान र भविष्यलाई पुनःस्थापित गर्नु हो।
र साँचो मानवीय संवेदना भनेको पीडितको आँसु पुछ्नु मात्र होइन—
उनीहरूलाई फेरि त्यही पीडामा फर्कन नदिनु हो।
0 Comments