हामी देखिने मानिस हौं कि बाँच्ने मानिस?
गणेश कटवाल योगी
आजको युगलाई विभिन्न नामले चिनिन्छ—सूचना युग, डिजिटल युग, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युग। तर कहिलेकाहीँ लाग्छ, भविष्यका इतिहासकारहरूले यसलाई अर्को नाम पनि दिन सक्छन्—छविको युग (Age of Image)।
किनभने आज मानिसको वास्तविक जीवनभन्दा उसको छविले बढी महत्त्व पाउन थालेको छ।
हामी कस्ता छौं भन्नेभन्दा पनि हामी कस्ता देखिन्छौं भन्ने कुरा धेरै महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। सामाजिक प्रतिष्ठा, सार्वजनिक छवि, डिजिटल उपस्थिति, अनुयायीहरूको संख्या, लाइक र प्रतिक्रियाहरू—यी सबैले हाम्रो समयको नयाँ सामाजिक मूल्य प्रणाली निर्माण गरिरहेका छन्।
यहीँबाट एउटा गम्भीर प्रश्न जन्मिन्छ—हामी वास्तवमै बाँचिरहेका छौं, कि केवल देखिइरहेका छौं?
छविको समाज: जहाँ प्रस्तुतीकरणले वास्तविकतालाई छोप्छ
एक समय थियो, मानिसको मूल्य मुख्यतः उसको चरित्र, व्यवहार र योगदानबाट मापन हुन्थ्यो। आज धेरै अवस्थामा मूल्याङ्कन उसको प्रस्तुतीकरणबाट हुन थालेको छ।
हामीले समाजमा एउटा नयाँ संस्कृतिको विकास गरेका छौं—सबै कुरा राम्रो देखिनुपर्छ।
- घर राम्रो देखिनुपर्छ।
- सम्बन्ध राम्रो देखिनुपर्छ।
- व्यवसाय राम्रो देखिनुपर्छ।
- राजनीति राम्रो देखिनुपर्छ।
- यहाँसम्म कि दुःख पनि आकर्षक देखिनुपर्छ।
तर वास्तविक जीवन प्रदर्शन होइन। जीवनमा संघर्ष हुन्छ, अन्योल हुन्छ, कमजोरी हुन्छ, असफलता हुन्छ। जीवनमा आँसु पनि हुन्छ र मौनता पनि हुन्छ।
समस्या सामाजिक सञ्जाल होइन। समस्या तब सुरु हुन्छ जब प्रस्तुतीकरणले वास्तविकतालाई विस्थापित गर्न थाल्छ।
जब देखिनु, हुनु भन्दा ठूलो बन्छ, तब मानिसहरू बाँच्नभन्दा देखिनमा बढी व्यस्त हुन थाल्छन्।
हामीलाई देखिन बाध्य कसले बनायो?
यो प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ।
के मानिस अचानक देखावटी बनेको हो?
सायद होइन।
आजको अर्थतन्त्र ध्यान (Attention) मा आधारित छ। सामाजिक सञ्जाल दृश्यतामा आधारित छ। राजनीति लोकप्रियतामा आधारित छ। बजार ब्रान्डमा आधारित छ।
हामी यस्तो युगमा बाँचिरहेका छौं जहाँ देखिनु नै सफलताको प्रमाणजस्तै प्रस्तुत गरिन्छ।
यसैले धेरै मानिसहरू जीवन बाँच्नुभन्दा आफ्नो छवि व्यवस्थापन गर्न व्यस्त छन्।
- हामी अनुभवभन्दा अभिव्यक्तिमा बढी केन्द्रित छौं।
- हामी यात्राभन्दा तस्बिरमा बढी केन्द्रित छौं।
- हामी सम्बन्धभन्दा प्रदर्शनमा बढी केन्द्रित छौं।
यसले एउटा अनौठो अवस्था सिर्जना गरेको छ—मानिसहरू पहिलेभन्दा धेरै देखिएका छन्, तर पहिलेभन्दा कम चिनिएका छन्।
किनकि छवि देखिन्छ, तर चरित्र अनुभव गरिन्छ।
नेपाली समाजको नयाँ प्रतिस्पर्धा
नेपालमा पनि प्रतिस्पर्धाको स्वरूप बदलिँदै गएको छ।
पहिले मानिसहरू राम्रो जीवन बाँच्न प्रतिस्पर्धा गर्थे। अहिले धेरै अवस्थामा राम्रो देखिन प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्।
यो प्रवृत्ति केवल सामाजिक सञ्जालमा सीमित छैन।
- राजनीतिमा पनि देखिन्छ।
- व्यवसायमा पनि देखिन्छ।
- सामाजिक संस्थाहरूमा पनि देखिन्छ।
कहिलेकाहीँ—
- कामभन्दा प्रचार ठूलो हुन्छ।
- परिणामभन्दा घोषणा ठूलो हुन्छ।
- सेवाभन्दा छवि ठूलो हुन्छ।
- विकासभन्दा उद्घाटन ठूलो हुन्छ।
- सुधारभन्दा नारा ठूलो हुन्छ।
यही कारणले समाजमा उपलब्धिभन्दा अपेक्षा र अपेक्षाभन्दा निराशा बढी देखिन थालेको छ।
छविको समाजबाट विश्वासको संकटसम्म
कुनै पनि समाजको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति पैसा, भवन वा प्रविधि मात्र होइन। विश्वास पनि हो।
- नागरिकले राज्यलाई विश्वास गर्नुपर्छ।
- बिरामीले चिकित्सकलाई विश्वास गर्नुपर्छ।
- ग्राहकले व्यवसायलाई विश्वास गर्नुपर्छ।
- मतदाताले नेतृत्वलाई विश्वास गर्नुपर्छ।
तर जब बोली एउटा र व्यवहार अर्को हुन्छ, तब विश्वास कमजोर हुन थाल्छ।
आज नेपालमा देखिएको धेरै अविश्वासको जरा यही अन्तरमा छ।
- नागरिकले एउटा कुरा सुन्छन्, तर अर्को कुरा देख्छन्।
- ग्राहकले एउटा आश्वासन पाउँछन्, तर अर्को अनुभव गर्छन्।
- मतदाताले एउटा सपना देख्छन्, तर अर्को यथार्थ भोग्छन्।
जब छवि र वास्तविकताबीचको दूरी बढ्दै जान्छ, विश्वास क्रमशः क्षय हुन थाल्छ।
र विश्वास हराउन थालेपछि समाजको सबैभन्दा ठूलो अदृश्य पूँजी हराउन थाल्छ।
आफूबाट टाढिँदै गएको मानिस
तर छविको समाजको सबैभन्दा ठूलो पीडा सामाजिक मात्र होइन, व्यक्तिगत पनि हो।
जब मानिसले लामो समयसम्म आफू नभएको व्यक्ति भएर बाँच्ने प्रयास गर्छ, ऊ थाक्न थाल्छ।
किनकि अभिनयले प्रशंसा त दिन सक्छ, तर शान्ति दिन सक्दैन।
छविले चिनारी त दिन सक्छ, तर गहिरो आत्मसन्तुष्टि दिन सक्दैन।
लोकप्रियताले चर्चा त दिन सक्छ, तर साँचो आत्मीयता दिन सक्दैन।
मानिसले संसारलाई धेरै समयसम्म प्रभाव पार्न सक्छ, तर आफ्नै अन्तरात्मालाई धेरै समयसम्म छल्न सक्दैन।
सायद यही कारणले आधुनिक समाजमा दृश्य सफलताका बीच पनि अदृश्य खालीपन बढिरहेको छ।
करुणा: वास्तविक जीवनको अन्तिम परीक्षा
आजको समयमा मानिस कति चर्चित छ भन्नेभन्दा पनि एउटा प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ—उसको उपस्थितिले अरूको जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्छ?
- कुनै दुःखी मानिसलाई देख्दा उसको मन पग्लिन्छ कि पग्लिँदैन?
- कुनै अन्याय देख्दा ऊ मौन बस्छ कि बोल्छ?
- कुनै पीडितलाई देख्दा उसको संवेदना जाग्छ कि जाग्दैन?
यही प्रश्नहरूले मानिसको वास्तविक उचाइ मापन गर्छन्।
मानिसलाई महान बनाउने कुरा उसले संसारलाई कति प्रभावित गर्यो भन्ने होइन, उसले मानिसहरूको जीवनमा कति मानवता थप्यो भन्ने हो।
किनकि अन्ततः मानिसको चरित्र उसको छविले होइन, उसको करुणाले प्रमाणित गर्छ।
निष्कर्ष: राष्ट्रको संकट पनि यहीँबाट सुरु हुन्छ
हामी प्रायः आर्थिक संकट, राजनीतिक संकट वा विकासको संकटबारे चर्चा गर्छौं। तर ती संकटहरू देखिनुभन्दा धेरै अघि एउटा अर्को संकट सुरु भइसकेको हुन सक्छ—विश्वासको संकट।
जब समाजमा छवि चरित्रभन्दा ठूलो बन्न थाल्छ, तब विश्वास कमजोर हुन थाल्छ।
जब विश्वास कमजोर हुन्छ, तब सम्बन्ध कमजोर हुन्छन्।
जब सम्बन्ध कमजोर हुन्छन्, तब संस्था कमजोर हुन्छन्।
जब संस्था कमजोर हुन्छन्, तब राष्ट्र कमजोर हुन्छ।
त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ प्रविधि, नयाँ नारा वा नयाँ प्रचार मात्र होइन—नयाँ विश्वास हो।
त्यो विश्वास भाषणबाट होइन, व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ।
प्रचारबाट होइन, चरित्रबाट निर्माण हुन्छ।
देखिने छविबाट होइन, बाँचिएको जीवनबाट निर्माण हुन्छ।
किनकि जीवनको अन्तिम हिसाबमा एउटा प्रश्न मात्र बाँकी रहन्छ—मैले संसारलाई कस्तो देखाएँ भन्ने होइन, मैले वास्तवमा कस्तो जीवन बाँचेँ?
र त्यसैको अर्को रूप हो—
हामी देखिने मानिस हौं, कि बाँच्ने मानिस?
।){kind=link}
0 Comments