कर्म, अकर्म र विकर्म —मेरो गाउँमा एउटा वृद्ध किसान हुनुहु जीवनका तीन बाटो

गणेश जी,

मेरो गाउँमा एउटा वृद्ध किसान हुनुहुन्थ्यो।

उहाँ बिहान उठ्नेबित्तिकै खेतमा जानुहुन्थ्यो। घाम होस्, पानी होस् वा जाडो—कुनै कुराले उहाँलाई रोक्दैनथ्यो।

एक दिन कसैले उहाँलाई सोध्यो,

"बुबा, यति धेरै मेहनत गरेर के पाउनुहुन्छ?"

उहाँ मुस्कुराउनुभयो र भन्नुभयो,

"मैले बीउ छरेको देख्छु, त्यही नै पुग्छ।"

त्यो वृद्ध किसान मलाई आज पनि सम्झना हुन्छ। किनकि उहाँलाई थाहा थियो—कर्म भनेको के हो।

हामी सबैले जीवनमा केही न केही गरिरहेका हुन्छौँ। तर हामीले गर्ने हरेक काम कर्म हुँदैन। केही काम अकर्म हुन सक्छन्, केही विकर्म।

यी तीनबीचको फरक बुझ्नु भनेको जीवनलाई अलि गहिराइबाट बुझ्ने प्रयास हो।

---

कर्म के हो?

कर्म भनेको आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु हो।

तर त्यो कर्तव्य केवल फलको आशामा गरिएको हुनु हुँदैन। जब मानिस आफ्नो जिम्मेवारीलाई प्रेम, इमानदारी र समर्पणका साथ पूरा गर्छ, त्यही कर्मको सुन्दर रूप हो।

एउटी आमाले छोराछोरीका लागि खाना पकाउँदा प्रायः यस्तो सोच्नुहुन्न,

"मैले यो खाना पकाएबापत मलाई के मिल्छ?"

उहाँको हात आफैँ चल्छ। त्यसमा माया हुन्छ, जिम्मेवारी हुन्छ।

मेरो हजुरबुबा चन्द्र बिरामीको ओछ्यानमा पानी खुवाउनुहुन्थ्यो। कसैले धन्यवाद दियो भने पनि ठीक, दिएन भने पनि ठीक।

उहाँका लागि सेवा गर्नु नै पर्याप्त थियो।

फलको अपेक्षाभन्दा कर्तव्यप्रतिको निष्ठा ठूलो हुन्छ। यही नै कर्मको आत्मा हो।

---

अकर्म के हो?

अकर्म भनेको आफ्नो कर्तव्यबाट पन्छिनु हो।

आफूले गर्नुपर्ने काम नगर्नु, जिम्मेवारीबाट भाग्नु वा केवल सोचेर बस्नु तर कुनै कदम नचाल्नु पनि अकर्मको रूप हुन सक्छ।

कहिलेकाहीँ मानिस भन्छ,

"म के गरूँ? मलाई के प्राप्त हुन्छ र?"

यही सोचले थिइन्, सानी बहिनी थिइन्। उनीहरूको हेरच मानिसलाई रोक्न सक्छ।

मैले एउटा युवालाई देखेको थिएँ। उसले भन्यो,

"म संसार छोड्छु, जंगल जान्छु।"

तर उसको घरमा वृद्ध आमा थिइन्, सानी बहिनी थिइन्। उनीहरूको हेरचाह गर्नु उसको जिम्मेवारी थियो।

यदि आफ्नो जिम्मेवारीबाट भागेर मात्र शान्ति खोजिन्छ भने, त्यो शान्ति अधुरो हुन सक्छ।

जीवनबाट भाग्नु होइन, जीवनभित्रै आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु नै ठूलो साधना हो।

---

विकर्म के हो?

विकर्म भनेको यस्तो काम हो, जसले आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि हानि पुर्‍याउँछ।

झुट बोल्नु, अरूलाई दुःख दिएर आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्नु, लोभ र अहंकारका कारण गलत बाटो रोज्नु—ले बाहिरबाट केही फाइदा दिएको जस्तो देखिए पनि मनभित्रयी विकर्मका उदाहरण हुन सक्छन्।

यस्ता कामले बाहिरबाट केही फाइदा दिएको जस्तो देखिए पनि मनभित्र अशान्ति जन्माउन सक्छ।

मेरो गाउँमा एउटा मानिसले अरूको जमिनमाथि अधिकार जमाउने प्रयास गरेको घटना मैले सुनेको थिएँ। उसले गलत बाटो रोज्यो, साथ गर्छ, तर केवल प्रशंसा, लाभ वा परिणामको लोभमा बाँधिँदैन, त्यस्तो अवस्थालाई धेरैले कर्मयोगको भावसँग जोडेर केही लाभ पनि पायो होला।

तर मनको शान्ति भने पैसाले किन्न सकिँदैन।

गलत कर्मको सबैभन्दा ठूलो सजाय कहिलेकाहीँ बाहिर होइन, आफ्नै मनभित्र सुरु हुन्छ।

---

कर्म गर्ने तर बन्धनमा नपर्ने मानिस

अब प्रश्न आउँछ—

कर्म गर्दै पनि मानिस कर्मको बोझबाट कसरी मुक्त हुन सक्छ?

जब मानिस आफ्नो काम इमानदारीका साथ गर्छ, तर केवल प्रशंसा, लाभ वा परिणामको लोभमा बाँधिँदैन, त्यस्तो अवस्थालाई धेरैले कर्मयोगको भावसँग जोडेर हेर्छन्।

मलाई सम्झना छ, मैले पहिलो पटक लेख लेख्दा मेरो मनमा एउटा चाहना थियो—

"यो लेख सबैले मन पराऊन्, म चिनिन सकूँ।"

मैले लेखेँ। तर त्यो लेखमा केही कमी महसुस भयो।

पछि मैले अर्को तरिकाले लेखेँ—

"मलाई लेख्न मन लाग्यो, त्यसैले मैले लेखेँ। कसैले पढोस् वा नपढोस्, मेरो काम लेख्नु हो।"

त्यो लेख मेरो लागि अझ साँचो बन्यो।

त्यतिबेला मैले बुझेँ—कहिलेकाहीँ सिर्जनाको शक्ति परिणाममा होइन, प्रक्रियामा हुन्छ।

---

समाजका लागि बाँच्ने कर्म

साँचो कर्म गर्ने मानिस आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्छ, तर उसको सोच केवल आफ्नै वरिपरि सीमित हुँदैन।

उसले आफ्नो समय, शक्ति र क्षमता सकेसम्म अरूको हितमा प्रयोग गर्ने प्रयास गर्छ।

यस्तो मानिसले गरेको काममा लोभ कम हुन्छ, सेवा बढी हुन्छ।

मेरो हजुरबुबा चन्द्र यस्तै हुनुहुन्थ्यो।

उहाँले कहिल्यै भन्नुभएन,

"म महान मानिस हुँ।"

तर उहाँको जीवनले उहाँको परिचय आफैँ दिइरहेको थियो।

उहाँको हरेक पाइलामा सेवा थियो, कर्तव्य थियो र निस्वार्थ भाव थियो।

---

आत्मीय निष्कर्ष

हामी सबैले जीवनमा केही न केही कर्म गरिरहेका हुन्छौँ।

तर प्रश्न यो हो—

हाम्रो कर्मको उद्देश्य के हो?

के हामी केवल फल खोजिरहेका छौँ?

के हामी जिम्मेवारीबाट भागिरहेका छौँ?

वा हामी आफ्नो कामलाई इमानदारी र शुद्ध मनले गरिरहेका छौँ?

जीवनको सुन्दरता यही हो—हातले कर्म गरौँ, तर मनलाई लोभ र डरको बन्धनमा नराखौँ।

आफ्नो कर्तव्य पूरा गरौँ। गलत बाटो नछानौँ। सानो भए पनि असल काम निरन्तर गरिरहौँ।

किनकि,

साँचो कर्मयोगीका लागि शुद्ध मनले गरिएको कर्म आफैँमा एउटा अमूल्य फल बन्न सक्छ।

गणेश जी — जहाँ शब्द सेवा हुन्छ, र सेवा नै साहित्य हुन्छ