योगी :त्यो मान्छे, जो आफ्नै मनको मालिक हो

हामीले ‘योगी’ भन्नासाथ प्रायः हिमालको गुफामा बसेको, जटाधारी, खरौंडी बोकेको, आँखा बन्द गरेर ध्यानमा लीन भएको मानिसको कल्पना गर्छौं। तर के साँच्चै योगी त्यही हो? सायद होइन। सायद योगी त्यो हो, जो साधारण जीवन बाँचिरहँदा पनि आफ्नो मनभित्र उज्यालो बोकेर हिँड्छ। जसको खल्तीमा पैसा नहुन सक्छ, तर मनमा शान्ति हुन्छ। जो रिसले चिच्याउँदैन, बरु रिसलाई आफ्नै वशमा राख्न जान्दछ।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, योगी त्यो हो, जसले आफ्नो मन र इन्द्रियलाई आफ्नो वशमा राख्न सिकेको हुन्छ।

योगी जन्मिँदैन, बन्दै जान्छ

योगी कोही जन्मजात हुँदैन। योगी त आफ्नै अभ्यास, आफ्नै संघर्ष र आफ्नै चेतनाबाट बन्दै जान्छ। त्यो संघर्ष अरूसँगको होइन, आफ्नै मनसँगको हो।

दिनभरि हाम्रो मनमा कति होहल्ला चलिरहन्छ—उसले यस्तो भन्यो, यसले मलाई हेरेन, उसले त्यो गर्‍यो, मैले पनि गर्नुपर्‍यो, अब के गर्ने? यस्ता हजारौँ आवाज मनभित्र निरन्तर दौडिरहेका हुन्छन्।

जो यी आवाजलाई चिन्न र नियन्त्रण गर्न सक्छ, ऊ योगी बन्ने बाटोमा हिँडिरहेको हुन्छ। जो तिनै आवाजको दास बन्छ, ऊ आफ्नै मनबाट थाक्दै जान्छ।

योगी हुनु भनेको संसार बिर्सिनु होइन। संसारभित्रै रहेर पनि संसारले आफ्नो मनलाई डगमगाउन नदिनु हो। ऊ जिउनका लागि खान्छ, तर खानालाई जीवनको उद्देश्य बनाउँदैन। ऊ काम गर्छ, तर सफलताले घमण्ड गर्दैन र असफलताले पनि उसको आत्मविश्वास भत्काउँदैन।

योगीको सबैभन्दा ठूलो चिन्ह : सन्तुलन

योगीको पहिचान उसको ध्यानको आसनले होइन, जीवनको सन्तुलनले हुन्छ।

कसैले प्रशंसा गर्‍यो भने ऊ फुल्दैन। कसैले आलोचना गर्‍यो भने ऊ ढल्दैन।

जसरी हावा चले पनि हिमाल आफ्नो ठाउँमा अडिग रहन्छ, त्यसरी नै परिस्थितिको चापमा पनि योगीको मन सजिलै डगमगाउँदैन।

हामी सानो–सानो कुरामा रिसाउँछौँ, पछुताउँछौँ, फेरि त्यही दोहोर्‍याउँछौँ। यही दोलनले हामीलाई थकित बनाउँछ।

योगीले यही दोलनलाई चिन्छ र विस्तारै त्यसको प्रभाव घटाउँदै जान्छ। ऊ सुख र दुःख दुवैलाई समान दृष्टिले हेर्ने अभ्यास गर्छ। सुख स्थायी छैन भन्ने बुझ्छ, दुःख पनि सधैँ रहँदैन भन्ने स्वीकार गर्छ।

योगीको दैनिक व्यवहार

योगी कसैसँग अलग भएर बस्दैन। ऊ हाम्रै बीचमा हिँड्छ। अफिस जान्छ, परिवार सम्हाल्छ, जिम्मेवारी पूरा गर्छ, समस्या सामना गर्छ।

तर एउटा फरक हुन्छ।

ऊ समस्यालाई अभिशाप होइन, सिकाइको अवसरका रूपमा हेर्न खोज्छ। ऊ कसैलाई तुच्छ ठान्दैन। प्रत्येक मानिसमा समान मानवीय मूल्य देख्ने प्रयास गर्छ।

• कसैले उसलाई ठग्यो भने ऊ पीडा महसुस गर्छ, तर प्रतिशोधको आगो पालेर बस्दैन।
• ऊ आफ्नो काम इमानदारीका साथ गर्छ, तर परिणामले आफूलाई पूर्ण रूपमा बाँध्न दिँदैन।
• ऊ बोल्छ, तर आवश्यक परे मात्र।
• ऊ सुन्छ, तर अनावश्यक कुरा मनमा बोकेर बस्दैन।
• ऊ खान्छ, तर इन्द्रियको दास भएर होइन।

योगीको जीवन ‘म’ को सीमाभन्दा विस्तारै बाहिर फैलिन थाल्छ। उसले आफ्नो मात्र होइन, अरूको हितलाई पनि महत्त्व दिन सिक्दै जान्छ।

योगी र अहंकार

योगीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बाहिरको संसार होइन, आफ्नै ‘म’ हो।

यही ‘म’ ले आफूलाई ठूलो देखाउन, सधैँ सही ठहरिन र अरूभन्दा माथि उभिन खोज्छ।

योगीले यही ‘म’ लाई चिन्न सिक्छ। यही चिनाइ नै उसको सबैभन्दा कठिन साधना हो।

जब ‘म’ को मोह विस्तारै कम हुँदै जान्छ, तब मानिसभित्र स्वतन्त्रताको अनुभूति बढ्न थाल्छ। ऊ हार्छ, तर हारले उसलाई तोड्दैन। ऊ जित्छ, तर जितले उसलाई अहंकारी बनाउँदैन।

के योगी बन्न सबैलाई सम्भव छ?

मलाई लाग्छ—हो, सम्भव छ।

तर त्यसका लागि एउटा सर्त छ।

आफूलाई हेर्न सिक्नुपर्छ।

हामी प्रायः अरूको गल्ती सजिलै देख्छौँ, आफ्नै कमजोरी भने छुटाइदिन्छौँ। योगी बन्ने पहिलो पाइला भनेकै आफ्नै मनलाई इमानदारीका साथ हेर्नु हो।

ध्यान गरेर मात्र योगी बन्ने होइन। दैनिक जीवनका साना–साना व्यवहारमा पनि योगको अभ्यास गर्न सकिन्छ।

• रिस उठ्यो, तर बोल्नुअघि केही क्षण रोकियौँ—यो पनि योग हो।
• कसैले गाली गर्‍यो, तर तत्काल प्रतिउत्तर दिनुभन्दा मौन बस्न सक्यौँ—यो पनि योग हो।
• आफू अप्ठ्यारोमा हुँदाहुँदै कसैलाई सहयोग गर्‍यौँ—यो पनि योग हो।
• फलको आशा नगरी आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्‍यौँ—यो पनि योग हो।

यी साना–साना विजयहरू नै योगी बन्ने भरपर्दा पाइला हुन्।

योगीको अन्तिम उपलब्धि

योगीको अन्तिम उपलब्धि सबै समस्या समाधान गर्नु होइन।

उसको वास्तविक उपलब्धि भनेको समस्या सामना गर्ने आफ्नै मनको क्षमता विस्तार गर्नु हो।

उसलाई थाहा हुन्छ—संसार सधैँ आफ्नै इच्छाअनुसार बदलिँदैन। तर संसारलाई हेर्ने आफ्नो दृष्टि भने परिवर्तन गर्न सकिन्छ। यही परिवर्तनबाट भित्री स्वतन्त्रताको यात्रा सुरु हुन्छ।

संसारमा धनी, प्रसिद्ध र शक्तिशाली मानिस धेरै हुन सक्छन्। तर आफ्नै मनमाथि विजय हासिल गर्ने मानिस भने कमै भेटिन्छन्।

किनभने यो यात्रा बाहिरको होइन, भित्रको हो।

यसका लागि कुनै पद, धन वा डिग्री आवश्यक पर्दैन।

चाहिन्छ—एकाग्र मन, धैर्य र आफूभन्दा ठूलो सत्यलाई स्वीकार गर्ने साहस।

निष्कर्ष

योगी त्यो होइन, जसले संसार छोड्यो।

योगी त्यो हो, जसले संसारभित्र रहेर पनि आफ्नो मनको मालिक बन्ने अभ्यास गरिरह्यो।

ऊ हामीभन्दा फरक छैन। ऊ पनि हाम्रै जस्तै हाँस्छ, रुन्छ, संघर्ष गर्छ। फरक यति मात्र हो—उसले आफ्नो मनसँगको सम्बन्धलाई बुझ्ने प्रयास कहिल्यै छोड्दैन।

सायद यही यात्रा हामी सबैका लागि खुला छ।

अन्तिम सन्देश

संसार जित्नु ठूलो उपलब्धि हुन सक्छ, तर आफ्नै मन जित्ने यात्रा त्यसभन्दा पनि गहिरो हुन्छ। त्यो यात्रा सुरु गर्ने साहस नै योगको पहिलो कदम हो।