नवरात्रि: नवरात्र र भित्री चेतनाको महायात्रा

गणेश कटवाल

रात किन भनियो, कहिल्यै सोच्नुभएको छ?

दिन त सबैले देख्छन्। दिनमा संसार चल्छ—हलचल, हल्ला र हजारौँ दौडधुप। तर मानिसभित्रको वास्तविक रूपान्तरण प्रायः मौनतामा, आत्मचिन्तनका क्षणहरूमा घट्छ। रात शान्त हुन्छ, गहिरो हुन्छ। बाहिरको संसार निदाइरहँदा पनि मानिसको अन्तर्मनमा सपना, स्मृति र चेतनाका अनेक तहहरू चलिरहेका हुन्छन्।

त्यसैले यसको नाम ‘नवरात्रि’ राखिएको हो—नौ दिन होइन, नौ रात! परम्परागत रूपमा नौ रातसम्म देवीका नौ स्वरूपको आराधना गरिने यस पर्वलाई आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा यो बाहिर प्रदर्शन गर्ने उत्सव मात्र होइन, आफ्नै भित्र उत्रिने महायात्रा पनि हो।

अनि त्यो यात्रा कहाँबाट सुरु हुन्छ?

आफ्नै अस्तित्वको जगबाट।

योग–तन्त्रका विभिन्न परम्परामा मेरुदण्डको आधारमा सुप्त रहेको आध्यात्मिक शक्तिलाई कुण्डलिनी भनिन्छ। यसलाई कुण्डली मारेर बसेको सर्पको प्रतीकद्वारा चित्रण गरिन्छ। यसको जागरण र ऊर्ध्वगमनलाई चेतनाको विकास तथा आध्यात्मिक अनुभूतिसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ।

यस लेखमा कुण्डलिनीको यही अवधारणालाई आत्मरूपान्तरणको प्रतीकका रूपमा लिइएको छ। जब मानिस आफ्ना इच्छा, भय, लोभ र मोहलाई बुझ्न थाल्छ, ऊ तिनको वशमा मात्र रहँदैन। आत्मचेतना जाग्दै जाँदा उसको दृष्टि बाह्य आकर्षणबाट भित्री सत्यतर्फ फर्किन थाल्छ।

नवरात्रिको आध्यात्मिक सन्देशलाई यसरी पनि बुझ्न सकिन्छ—नौ रात, नौ प्रतीकात्मक पडाव र आत्मचेतनाको क्रमिक यात्रा।

पहिलो रात: शैलपुत्री — जरा र स्थिरता

नवदुर्गाको प्रथम स्वरूप शैलपुत्री हुन्। हिमालयकी पुत्रीका रूपमा पूजिने देवीको स्वरूपले प्रकृतिको स्थिरता, दृढता र अडिग अस्तित्वको स्मरण गराउँछ। परम्परागत चित्रणमा उनी वृषभमा आरूढ हुन्छिन् र हातमा त्रिशूल तथा कमल धारण गर्छिन्।

योगपरम्पराको मूलाधार चक्रसँग शैलपुत्रीलाई प्रतीकात्मक रूपमा जोडेर हेर्दा उनी जीवनको जगको प्रतिनिधित्व गर्छिन्। कुनै पनि यात्राको पहिलो सर्त स्थिरता हो। जरा बलियो नभएसम्म रूख उभिन सक्दैन; आधार बलियो नभएसम्म भवन टिक्न सक्दैन।

त्यसैगरी, आत्मरूपान्तरणका लागि पनि मानिसले आफ्नो अस्तित्व, जिम्मेवारी र जीवनका आधारभूत मूल्यलाई बुझ्नुपर्छ। धैर्य, आत्मविश्वास र धरातलसँग जोडिएको चेतना नै आन्तरिक यात्राको पहिलो पाइला हो।

दोस्रो रात: ब्रह्मचारिणी — संयम र साधना

नवदुर्गाको दोस्रो स्वरूप ब्रह्मचारिणी हुन्। तपस्या, त्याग, अनुशासन र आत्मसंयमकी प्रतीकका रूपमा उनको आराधना गरिन्छ। परम्परागत चित्रणमा उनी हातमा जपमाला र कमण्डलु धारण गरेकी तपस्विनीका रूपमा देखिन्छिन्।

चक्रसम्बन्धी प्रतीकात्मक व्याख्यामा उनलाई स्वाधिष्ठान चक्रसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। यसलाई भावना, इच्छा र सिर्जनात्मक ऊर्जासँग सम्बन्धित आन्तरिक केन्द्रका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

इच्छा हुनु स्वाभाविक हो, भावना हुनु मानवीय हो। तर इच्छा र भावनाले नै मानिसलाई चलाउन थाले भने विवेक कमजोर हुन सक्छ। संयमको अर्थ इच्छालाई दबाउनु मात्र होइन, त्यसलाई बुझ्नु र सही दिशामा परिचालन गर्नु पनि हो।

शिव र शक्तिको दर्शनमा चेतना र ऊर्जाको सम्बन्धलाई परस्पर पूरक रूपमा बुझ्न सकिन्छ। शक्ति क्रियाशीलताको प्रतीक हो भने शिवलाई चेतना र साक्षीभावसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। यी दुईको सन्तुलनले मानिसलाई आवेगबाट विवेकतर्फ र अस्थिरताबाट साधनातर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्छ।

तेस्रो रात: चन्द्रघण्टा — आत्मविश्वास र सन्तुलन

नवदुर्गाको तेस्रो स्वरूप चन्द्रघण्टा हुन्। उनको मस्तकमा घण्टाको आकारको अर्धचन्द्र सुशोभित रहेको परम्परागत चित्रण पाइन्छ। उनी साहस, सजगता र दुष्टताविरुद्ध उभिने शक्तिकी प्रतीक हुन्।

मणिपूर चक्रसँग उनलाई प्रतीकात्मक रूपमा जोडेर हेर्दा यो चरण आत्मविश्वास, सङ्कल्प र आन्तरिक ऊर्जाको प्रतीक बन्न सक्छ। नाभिक्षेत्रलाई केन्द्र मानेर व्याख्या गरिने यस चक्रसँग सम्बन्धित आध्यात्मिक धारणाले मानिसभित्रको सक्रियता र आत्मबलतर्फ ध्यान आकर्षित गर्छ।

मानिसभित्र कोमलता र दृढता, प्रेम र स्वतन्त्रता, संवेदना र विवेक एकसाथ रहन सक्छन्। यी गुणहरू परस्पर विरोधी हुनैपर्छ भन्ने छैन। तर समाजले कहिलेकाहीँ कोमलतालाई कमजोरी र दृढतालाई कठोरताका रूपमा बुझ्न सक्छ।

आफ्नो स्वभावका विविध पक्षलाई स्वीकार गर्दै तिनमा सन्तुलन कायम गर्नु नै आत्मबोधको एउटा महत्त्वपूर्ण चरण हो।

अर्धनारीश्वरको दर्शनले पनि स्त्री र पुरुषलाई केवल दुई भिन्न शरीरका रूपमा होइन, शिव र शक्तिको एकत्वको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने अवसर दिन्छ। यसलाई मानवीय चेतनाभित्रका पूरक गुणहरूको समन्वयका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ।

चौथो रात: कूष्माण्डा — हृदय, प्रेम र स्वीकार

नवदुर्गाको चौथो स्वरूप कूष्माण्डा हुन्। उनलाई सृष्टिको सृजनात्मक ऊर्जासँग सम्बन्धित देवीका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। परम्परागत धार्मिक मान्यतामा उनको आराधनाले जीवनमा ऊर्जा, उत्साह र सकारात्मकताको कामना गरिन्छ।

अनाहत चक्रसँग उनलाई प्रतीकात्मक रूपमा जोडेर हेर्दा यो चरण प्रेम, करुणा र स्वीकारको प्रतीक बन्छ। हृदय खुल्नु भनेको भावुक हुनु मात्र होइन; अरूको अस्तित्व, स्वतन्त्रता र भिन्नतालाई सम्मान गर्न सक्नु पनि हो।

मानिस प्रेममा पर्दा कहिलेकाहीँ अर्को व्यक्तिमा आफ्नै अपूर्णताको उत्तर खोज्छ। उसले आफ्नो सुख, पहिचान र अस्तित्वलाई अर्काको उपस्थितिमा निर्भर बनाउन सक्छ। तर प्रेमलाई स्वामित्वमा सीमित गरियो भने सम्बन्ध बन्धन बन्न थाल्छ।

“तिमी मेरो हौ” भन्ने आग्रहले अर्को व्यक्तिको स्वतन्त्रतालाई साँघुरो बनाउन सक्छ। त्यसको विपरीत, विश्वास, सम्मान र स्वीकारमा आधारित प्रेमले दुवैलाई आफ्नो व्यक्तित्वसहित अघि बढ्ने ठाउँ दिन्छ।

अर्धनारीश्वरको प्रतीकलाई यस सन्दर्भमा हेर्दा प्रेमको गहिरो अर्थ दुई व्यक्तिले एकअर्कालाई अधुरो ठानेर बाँधिनु होइन, आफ्ना भिन्नता स्वीकार गर्दै परस्परको अस्तित्वलाई सम्मान गर्नु हो।

जब प्रेम अधिकारबाट मुक्त भएर करुणा र स्वीकारमा रूपान्तरित हुन्छ, तब सम्बन्धभित्रको चेतना पनि विस्तार हुन्छ।

पाँचौँ रात: स्कन्दमाता — वाणी र मातृत्वको गहिराइ

नवदुर्गाको पाँचौँ स्वरूप स्कन्दमाता हुन्। काखमा कुमार कार्तिकेय अर्थात् स्कन्दलाई धारण गरेकी आमाका रूपमा उनको पूजा गरिन्छ। मातृत्व, वात्सल्य र संरक्षण उनको स्वरूपका प्रमुख भाव हुन्।

विशुद्धि चक्रसँग उनलाई प्रतीकात्मक रूपमा जोडेर हेर्दा यो चरण वाणी, अभिव्यक्ति र भावनालाई स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्ने क्षमताको प्रतीक बन्न सक्छ। वाणी शुद्ध हुनु भनेको शब्द मात्र मीठो हुनु होइन; सत्य बोल्नु, अरूको भावनाको सम्मान गर्नु र मौनताको अर्थ बुझ्नु पनि हो।

आमाको काखमा रहेको बालकलाई यस लेखको प्रतीकात्मक व्याख्यामा मानिसभित्रको निष्कपटता, कोमलता र संरक्षण खोज्ने चेतनाका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। यो देवी स्कन्दमाताको परम्परागत शास्त्रीय परिचयभन्दा फरक, मातृत्वबाट प्रेरित एउटा साहित्यिक रूपक हो।

मातृत्वको प्रेम गहिरो हुन्छ, किनभने त्यसमा संरक्षण, समर्पण र आत्मीयताको भावना हुन्छ। तर यही प्रेमसँग अपेक्षा र आसक्ति पनि जोडिन सक्छन्। सन्तान हुर्किएर आफ्नै बाटोमा अघि बढ्दा आमाले अनुभव गर्ने रिक्तता त्यसैको एउटा उदाहरण हो।

मातृत्वको परिपक्वता सन्तानलाई सधैँ आफ्नै काखमा राखिरहनुमा मात्र होइन, उसलाई स्वतन्त्र भएर अघि बढ्न सक्ने बनाउनुमा पनि छ।

साँचो प्रेमले आश्रय दिन्छ, तर पखेटा काट्दैन। यसले आत्मीयता दिन्छ, तर स्वतन्त्रता खोस्दैन।

छैटौँ रात: कात्यायनी — अन्तर्दृष्टि र आन्तरिक युद्ध

नवदुर्गाको छैटौँ स्वरूप कात्यायनी हुन्। उनी साहस, शक्ति र अन्यायविरुद्ध उभिने सङ्कल्पकी प्रतीक हुन्। देवीको यो स्वरूपले धर्म र न्यायको रक्षाका लागि आवश्यक दृढताको स्मरण गराउँछ।

आज्ञा चक्रसँग उनलाई प्रतीकात्मक रूपमा जोडेर हेर्दा यो चरण अन्तर्दृष्टि, विवेक र आफ्नै विचार तथा व्यवहारको परीक्षण गर्ने क्षमताको प्रतीक बन्न सक्छ। दुई भ्रुकुटीको बीचको स्थानलाई योगपरम्परामा आज्ञा चक्रको स्थानका रूपमा वर्णन गरिन्छ।

मानिसको सबैभन्दा कठिन युद्ध कहिलेकाहीँ बाहिरको शत्रुसँग होइन, आफ्नै अहङ्कार, पूर्वाग्रह, भ्रम र अनुचित इच्छासँग हुन्छ। अरूको गल्ती देख्नु सजिलो छ, तर आफ्नै कमजोरी स्वीकार गर्नु कठिन।

दृढ उभिँदा समाजले कठोर भन्न सक्छ; अन्याय सहँदा सहनशीलताको प्रशंसा पनि गर्न सक्छ। तर सही निर्णय अरूको प्रशंसा वा आलोचनाले मात्र निर्धारण हुँदैन। त्यसका लागि विवेक, तथ्य र नैतिक साहस आवश्यक हुन्छ।

कात्यायनीको त्रिशूललाई यस सन्दर्भमा अज्ञान, अहङ्कार र विवेकहीन आसक्तिलाई छेदन गर्ने प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यो बाह्य अन्यायविरुद्ध उभिने साहसको पनि प्रतीक हो र आन्तरिक कमजोरीसँग जुध्ने सङ्कल्पको पनि।

आत्मचिन्तनले मानिसलाई आफ्नो कमजोरी चिनाउँछ; विवेकले त्यसलाई सुधार्ने बाटो देखाउँछ।

सातौँ रात: कालरात्रि — अन्धकारबाट आत्मदर्शन

नवदुर्गाको सातौँ स्वरूप कालरात्रि हुन्। उनको उग्र र भयङ्कर देखिने स्वरूपले अन्धकार, भय र विनाशसँग सम्बन्धित प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ। तर देवीको आराधनामा भयङ्कर स्वरूपको अर्थ केवल भय उत्पन्न गर्नु होइन; भयमाथि विजय प्राप्त गर्ने शक्तिको स्मरण पनि हो।

यस लेखको आध्यात्मिक यात्रामा कालरात्रिलाई आत्मसामना र आन्तरिक अन्धकारसँग जुध्ने चरणका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। यो सहस्रार चक्रको कुनै निश्चित शास्त्रीय स्थान निर्धारण होइन, चेतनाको यात्रालाई बुझाउन प्रयोग गरिएको प्रतीकात्मक व्याख्या हो।

जीवनमा विछोड, पीडा, अपमान, असफलता र वृद्धावस्था आउँछन्। यस्ता अनुभवले मानिसले बाहिर निर्माण गरेका पहिचानहरूलाई चुनौती दिन सक्छन्। पद, प्रतिष्ठा, सम्बन्ध र सामाजिक भूमिकाहरू अस्थायी छन् भन्ने बोध गहिरिँदै जाँदा मानिसले आफैँलाई नयाँ प्रश्न सोध्न थाल्छ—

“म को हुँ, जब मेरो कुनै सामाजिक भूमिका बाँकी रहँदैन?”

यो प्रश्नको उत्तर तुरुन्तै भेटिँदैन। कहिलेकाहीँ आफ्नै डर, कमजोरी र असुरक्षासँग साक्षात्कार गर्नुपर्छ। आफूले लुकाएका पीडालाई स्वीकार गर्नुपर्छ र आफ्नै भ्रमलाई चिन्नुपर्छ।

आन्तरिक अन्धकारबाट भाग्नुको सट्टा त्यसलाई बुझ्न सक्नु आत्मदर्शनको सुरुआत हो। कालरात्रिको प्रतीकले यही साहसको स्मरण गराउँछ।

आठौँ रात: महागौरी — आत्मस्वीकृति र आन्तरिक शान्ति

नवदुर्गाको आठौँ स्वरूप महागौरी हुन्। गौर वर्ण, शान्त स्वरूप र करुणामयी भावले सुशोभित देवीलाई पवित्रता, तपस्याको फल र शान्तिसँग जोडेर पूजा गरिन्छ।

यस लेखको प्रतीकात्मक यात्रामा महागौरीलाई आत्मस्वीकृति र आन्तरिक सन्तुलनको चरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ। अन्धकारसँग साक्षात्कार गरेपछि मानिसले आफ्ना कमजोरी मात्र होइन, आफ्ना सम्भावना र सद्गुणलाई पनि स्वीकार गर्न सिक्छ।

आत्मस्वीकृतिको अर्थ आफूलाई सुधार्न छाड्नु होइन। बरु आफूभित्रका कमजोरी स्वीकार गर्दै तिनलाई सुधार्ने साहस जुटाउनु हो। आफ्ना सबै पक्षलाई बुझ्नु हो—कोमलता र दृढता, करुणा र विवेक, स्वतन्त्रता र जिम्मेवारी।

यही सन्दर्भमा शिव र शक्तिको एकत्वलाई चेतना र ऊर्जाको समन्वयका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। मानिसभित्रका भिन्न गुणबीचको द्वन्द्व घट्दै जाँदा आत्मस्वीकृति गहिरिन्छ।

यो हारको शान्ति होइन; आफूलाई अस्वीकार गरिरहनु नपर्ने अवस्थाबाट जन्मिएको शान्ति हो।

नवौँ रात: सिद्धिदात्री — आत्मबोध र पूर्णताको अनुभूति

नवदुर्गाको नवौँ स्वरूप सिद्धिदात्री हुन्। उनको आराधना सिद्धि, आध्यात्मिक उपलब्धि र कृपाको कामनासँग सम्बन्धित छ। परम्परागत धार्मिक मान्यतामा उनी सिद्धि प्रदान गर्ने देवीका रूपमा पूजिन्छिन्।

यस लेखको प्रतीकात्मक यात्रामा सिद्धिदात्रीलाई आत्मबोधको अन्तिम पडावका रूपमा लिन सकिन्छ। यहाँ पूर्णताको अर्थ मानिसले सबै कुरा प्राप्त गर्नु वा जीवनमा कुनै दुःख बाँकी नरहनु होइन। बरु आफ्ना सीमितता बुझ्दै जीवनलाई अझ व्यापक दृष्टिले हेर्न सक्नु हो।

मानिसले आफ्नो पहिचानलाई केवल लिङ्ग, पद, सम्पत्ति, सम्बन्ध वा सामाजिक भूमिकामा सीमित गर्दा आफ्नो अस्तित्वको व्यापकता बिर्सन सक्छ। यी पहिचान जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्, तर मानिसको सम्पूर्ण अस्तित्व यिनैमा समाप्त हुँदैन।

आध्यात्मिक चिन्तनले मानिसलाई आफ्ना सीमित पहिचानभन्दा पर गएर चेतना, करुणा र साझा मानवीय अस्तित्वबारे सोच्न प्रेरित गर्न सक्छ।

शिव–शक्तिको एकत्वलाई यस सन्दर्भमा हेर्दा चेतना र ऊर्जाबीचको समन्वय, द्वन्द्वबाट सन्तुलनतर्फको यात्रा र भिन्नताभित्र एकत्वको अनुभूति प्रमुख हुन्छ।

यसरी नौ रातको प्रतीकात्मक यात्रा मानिसलाई आफूलाई चिन्न, आफ्ना सीमितता बुझ्न र जीवनप्रति व्यापक दृष्टिकोण विकास गर्न प्रेरित गर्ने साधना बन्न सक्छ।

दशौँ दिन: विजयादशमी — भित्री उज्यालो र आत्मविजय

नौ रातको आराधनापछि आउने विजयादशमी विजय, शुभारम्भ र धर्मको प्रतिष्ठासँग सम्बन्धित पर्व हो। देवीको विजयको धार्मिक आख्यानसँग जोडिएको यस दिनलाई आन्तरिक दृष्टिले आत्मविजयको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

मानिसभित्र इच्छा, भय, क्रोध, मोह, अहङ्कार, लोभ, ईर्ष्या, दुःख र अज्ञानजस्ता अनेक अनुभव तथा प्रवृत्ति हुन्छन्। यी सबैलाई एकैपटक समाप्त गर्न सकिन्छ भन्ने होइन। तर तिनलाई चिन्ने, तिनको प्रभाव बुझ्ने र विवेकपूर्वक रूपान्तरण गर्ने प्रयास नै आत्मविजयको बाटो हो।

मोक्षको अर्थबारे हिन्दू दर्शनका विभिन्न परम्परामा फरक–फरक व्याख्या पाइन्छ। यस लेखको आध्यात्मिक दृष्टिमा मोक्ष केवल देहत्यागपछिको कुनै अज्ञात अवस्थाको कल्पना होइन; जीवनमै मोह, अहङ्कार र आन्तरिक द्वन्द्वबाट मुक्त हुँदै शान्ति, विवेक र सहजताको अनुभूति गर्नु पनि हो।

जब इच्छा विवेकद्वारा निर्देशित हुन्छ, मनमा स्थिरता बढ्छ।

जब मानिसले आफ्नै अहङ्कारलाई प्रश्न गर्न थाल्छ, अरूको अस्तित्व र पीडाप्रति करुणा जाग्छ।

जब चेतना र ऊर्जाबीच सन्तुलन स्थापित हुन्छ, जीवनमा सहजता र आन्तरिक आनन्दको अनुभूति गहिरिन सक्छ।

यही आत्मविजयको उज्यालो हो।

फेरि त्यही प्रश्न—रात किन?

किनभने बाहिरको संसारको आवाज शान्त हुँदा मानिसले आफ्नै अन्तर्मनको आवाज सुन्न सक्छ। रात आफैँमा मुक्ति होइन, तर मौनता र आत्मचिन्तनको प्रतीक बन्न सक्छ।

दिनले हामीलाई संसारसँग जोड्छ; मौनताले आफ्नै अस्तित्वसँग परिचित गराउँछ। बाहिरको उज्यालोले वस्तु देखाउँछ, तर आत्मचिन्तनले आफ्नै दृष्टिभित्र लुकेका भ्रम र सम्भावना देखाउन सक्छ।

नवरात्रिका नौ रातलाई यसरी बुझ्दा प्रत्येक रात आफैँसँग साक्षात्कार गर्ने एउटा अवसर बन्छ। पहिलो रातको स्थिरतादेखि नवौँ रातको आत्मबोधसम्मको यात्रा बाहिरका देवीस्वरूपको आराधनासँगै भित्रका मानवीय गुणलाई जागृत गर्ने निमन्त्रणा पनि हो।

नौ रात जित्नु भनेको नौ दिनको धार्मिक अनुष्ठान पूरा गर्नु मात्र होइन; आफ्नै कमजोरीलाई चिन्नु, तिनलाई सुधार्न प्रयत्न गर्नु र जीवनलाई अझ करुणामय, विवेकशील तथा सन्तुलित बनाउनु पनि हो।

र जीवनको अन्त्यपछि चेतनाको यात्रा कसरी अघि बढ्छ भन्ने विषय विभिन्न धार्मिक र दार्शनिक परम्परामा आस्था तथा चिन्तनको विषय बनेको छ। तर जीवन रहुन्जेल आफूलाई बुझ्ने, अरूलाई सम्मान गर्ने र आन्तरिक द्वन्द्वलाई समन्वयमा बदल्ने अवसर हामीसँग हुन्छ।

यहीँ नवरात्रिको आध्यात्मिक सन्देश जीवन्त हुन्छ—बाहिर देवीको आराधना र भित्र आफ्नै चेतनाको परिष्कार।

अनि जब मानिस आफ्नै अन्धकारलाई चिर्दै विवेक, करुणा र आत्मस्वीकृतिको उज्यालोतर्फ अघि बढ्छ, तब विजयादशमी केवल पात्रोको एउटा पर्व रहँदैन; त्यो उसको जीवनभित्र घट्ने आत्मविजयको उत्सव बन्छ।

“नौ रात जित्ने मानिस नै दशौँ दिनको उज्यालो बन्छ।”

या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥