देवी कूष्माण्डा: स्वरूप, पूजा विधि, मन्त्र र धार्मिक महत्त्व

चौथो दिन — देवी कूष्माण्डा

— नवदुर्गाको चौथो स्वरूप

— गणेश कटवाल

देवी कूष्माण्डा हिन्दू धर्मको शक्ति परम्परामा नवदुर्गाको चौथो स्वरूपका रूपमा पूजित छिन्। नवरात्रिको चौथो दिन देवी कूष्माण्डाको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गर्ने परम्परा छ। उनलाई सृष्टिको आदिशक्ति तथा ब्रह्माण्डको सिर्जनासँग सम्बन्धित देवीका रूपमा मानिन्छ। प्रचलित धार्मिक मान्यताअनुसार, उनको मन्द मुस्कानबाट ब्रह्माण्डको सृष्टि भएको विश्वास गरिन्छ।

देवीको स्वरूप

देवी कूष्माण्डा अष्टभुजा अर्थात् आठ हात भएकी देवीका रूपमा चित्रित छिन्। उनको स्वरूप तेजस्वी, दिव्य र करुणामय मानिन्छ। उनको मुखमण्डलमा मन्द मुस्कान र शान्त भाव झल्किन्छ। प्रचलित धार्मिक चित्रणअनुसार, उनका आठ हातमा कमण्डलु, धनुष, बाण, कमल, चक्र, गदा, शंख र अमृतपात्र सुशोभित छन्। उनी सिंहको वाहनमा सवार रहेको वर्णन पाइन्छ।

देवी कूष्माण्डाको दिव्य तेजले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई प्रकाशित गर्ने धार्मिक विश्वास छ। उनको स्वरूपमा सृष्टि, ऊर्जा, शक्ति र जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोणको भाव अभिव्यक्त हुन्छ।

देवी कूष्माण्डाको स्वरूपले जीवनमा आशा, ऊर्जा, सिर्जनशीलता र आत्मबलको महत्त्व स्मरण गराउँछ।

नामको अर्थ

‘कूष्माण्डा’ नामको व्याख्या प्रचलित धार्मिक परम्परामा ‘कू’, ‘उष्म’ र ‘अण्ड’ शब्दसँग जोडेर गरिन्छ। यस व्याख्याअनुसार, ‘कू’ ले सानो वा अल्प, ‘उष्म’ ले ताप वा ऊर्जा र ‘अण्ड’ ले ब्रह्माण्डको अण्डलाई सङ्केत गर्छ। यसलाई अल्प ऊर्जाबाट ब्रह्माण्डको सृष्टि गर्ने शक्तिका रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार, जब ब्रह्माण्डमा अन्धकार र शून्यताको अवस्था थियो, त्यतिबेला देवीको मन्द मुस्कानबाट सृष्टिको प्रक्रिया आरम्भ भएको विश्वास गरिन्छ। यही कारण उनलाई सृष्टिको प्रारम्भिक शक्तिका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

यसरी देवी कूष्माण्डाको नाम र स्वरूप सृष्टिको उत्पत्ति, जीवनशक्ति र ब्रह्माण्डीय ऊर्जासँग जोडिएका छन्।

देवी कूष्माण्डाको महत्त्व

देवी कूष्माण्डालाई सृष्टि, शक्ति, ऊर्जा र आरोग्यकी प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार, उनको उपासनाले भक्तहरूमा आत्मविश्वास, साहस, सकारात्मक सोच र आध्यात्मिक चेतना अभिवृद्धि गर्न प्रेरणा दिन्छ।

उनको आराधनाबाट आरोग्य, बल, बुद्धि, दीर्घायु र समृद्धिको कामना गरिन्छ। त्यस्तै, घरपरिवारमा सुख, शान्ति, सौहार्द र सौभाग्य कायम होस् भन्ने कामनासहित देवीको पूजा गर्ने परम्परा छ।

देवी कूष्माण्डाको आराधनाले जीवनमा निराशामाथि आशा, दुर्बलतामाथि आत्मबल र निष्क्रियतामाथि सिर्जनशीलताको विजयको सन्देश दिन्छ।

पूजा विधि

नवरात्रिको चौथो दिन प्रातःकाल स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर पूजाको तयारी गरिन्छ। पूजास्थल सफा गरी देवी कूष्माण्डाको प्रतिमा वा चित्र स्थापना गरिन्छ। त्यसपछि श्रद्धा र भक्तिभावपूर्वक देवीको पूजा–आराधना गरिन्छ।

पूजामा गन्ध, अक्षता, पुष्प, धूप, दीप, फलफूल, मिठाई तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने परम्परा छ। कतिपय धार्मिक परम्परामा देवीलाई सेतो वा अन्य रङका फूल, दही तथा विभिन्न परिकार अर्पण गर्ने चलन पाइन्छ। रङ, पूजासामग्री र विधिसम्बन्धी परम्परा स्थान, कुलपरम्परा तथा धार्मिक मान्यताअनुसार फरक हुन सक्छन्।

‘कूष्माण्ड’ अर्थात् कुभिण्डोसँग देवीको नाम सम्बन्धित भएकाले कतिपय परम्परामा कुभिण्डो अर्पण गर्ने चलन पनि पाइन्छ। केही परम्परामा कुभिण्डोको बलिसम्बन्धी विधि प्रचलित रहेको उल्लेख पाइन्छ। यस्ता विधि सबै समुदायमा समान रूपमा प्रचलित छैनन्।

मूल मन्त्र

ॐ देवी कूष्माण्डायै नमः॥

यस मन्त्रलाई श्रद्धापूर्वक जप गर्ने परम्परा छ। कतिपय साधकले १०८ पटक मन्त्रजप गर्ने अभ्यास पनि गर्छन्। पूजाको अन्त्यमा देवीको आरती गरी प्रसाद वितरण गरिन्छ।

फलश्रुति र धार्मिक विश्वास

धार्मिक विश्वासअनुसार, देवी कूष्माण्डाको भक्तिपूर्वक उपासनाले साधकमा आत्मबल, आशावाद, मानसिक शान्ति र आध्यात्मिक स्थिरताको भावना जागृत हुन्छ। उनको आराधनाबाट आरोग्य, आयु, यश, बल, ऐश्वर्य र पारिवारिक सुखको कामना गरिन्छ।

देवीको कृपाले जीवनका कठिन परिस्थिति सामना गर्ने शक्ति प्राप्त होस्, निराशा हटोस् र घरपरिवारमा सुख, शान्ति तथा समृद्धि कायम रहोस् भन्ने कामनासहित भक्तजन उनको पूजा गर्छन्। यी फलहरू धार्मिक आस्था र परम्परासँग सम्बन्धित मान्यताका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

निष्कर्ष

देवी कूष्माण्डा सृष्टि, शक्ति, ऊर्जा र आरोग्यकी प्रतीक हुन्। नवदुर्गाको चौथो स्वरूपका रूपमा उनको पूजा–आराधना नवरात्रिको धार्मिक तथा आध्यात्मिक परम्पराको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। उनको पौराणिक स्वरूपले सृष्टिको उत्पत्ति, जीवनको ऊर्जा र सकारात्मक चेतनाको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।

देवीको आराधनाले मानिसलाई आशावादी बन्न, आफ्नो क्षमतामा विश्वास गर्न र जीवनका चुनौतीहरूलाई धैर्य तथा साहसका साथ सामना गर्न प्रेरित गर्छ।

अन्धकारबीच प्रकाश, निराशाबीच आशा र निष्क्रियताबीच सिर्जनशीलताको जागरण नै देवी कूष्माण्डाको आराधनाबाट ग्रहण गर्न सकिने महत्त्वपूर्ण जीवनसन्देश हुन्।