देवी चन्द्रघण्टा: स्वरूप, पूजा विधि, मन्त्र र महत्त्व

देवी चन्द्रघण्टा

नवदुर्गाको तेस्रो स्वरूप

— गणेश कटवाल

देवी चन्द्रघण्टाको स्वरूप

देवी चन्द्रघण्टा सनातन धर्मको शक्ति परम्परामा पूजित एक महत्त्वपूर्ण देवी हुन्। उनी नवदुर्गाका तेस्रो स्वरूप हुन्। नवरात्रिको तेस्रो दिन देवी चन्द्रघण्टाको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गर्ने परम्परा छ। उनको स्वरूपलाई शक्ति, साहस, शान्ति र पराक्रमको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

देवी चन्द्रघण्टाको मुखमण्डल चन्द्रमाझैँ शान्त, शीतल र उज्ज्वल मानिन्छ। उनको मस्तकमा घण्टाको आकारको चन्द्रकला सुशोभित हुन्छ, जसका कारण उनी ‘चन्द्रघण्टा’ नामले प्रसिद्ध छिन्। प्रचलित धार्मिक चित्रणमा उनलाई अनेक हात भएकी देवीका रूपमा देखाइन्छ। उनका हातमा त्रिशूल, गदा, खड्ग, धनुष–बाण, कमण्डलु, कमललगायत आयुध तथा वस्तुहरू हुन्छन्। केही हात अभय र वरद मुद्रामा पनि देखाइन्छन्। सिंह वा बाघ उनको वाहनका रूपमा चित्रित हुने परम्परा छ।

उनको स्वरूपमा एकातिर शान्ति, करुणा र सौम्यता झल्किन्छ भने अर्कातिर दुष्ट शक्तिविरुद्ध लड्ने साहस, पराक्रम र निर्भीकताको भाव अभिव्यक्त हुन्छ।

माँ चन्द्रघण्टाको वास्तविक रहस्य

माँ चन्द्रघण्टाको स्वरूपलाई आत्मचिन्तनको दृष्टिले हेर्दा त्यसमा गहिरो दार्शनिक अर्थ भेटिन्छ। मस्तकमा रहेको चन्द्रमालाई मनको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। चन्द्रमा घटबढ भएझैँ मन पनि बदलिरहन्छ। बाहिरी परिस्थिति, प्रशंसा, आलोचना, भय र आशाले मनमा उतारचढाव ल्याउँछन्।

त्यस्तै, घण्टीको ध्वनिलाई भित्रको साक्षीभाव र जागरणको प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ। घण्टीले मानिसको ध्यान खिचेझैँ साक्षीभावले पनि हामीलाई विचारको भीडबाट बाहिर निस्केर आफ्नै चेतनातर्फ फर्किन प्रेरित गर्छ।

तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष विवेक हो। मस्तकलाई विवेकपूर्ण दृष्टिको प्रतीकका रूपमा बुझ्दा एउटा गहिरो सन्देश खुल्छ—अविवेकी हातमा शक्ति पुग्दा विनाश हुन सक्छ, तर विवेकशील व्यक्तिले त्यही शक्तिलाई संरक्षण र कल्याणमा प्रयोग गर्न सक्छ।

चन्द्र र घण्टीको प्रतीकात्मक संयोगले यही कुरा सम्झाउँछ: मनको हलचललाई सजगतापूर्वक हेर्दा चेतना जाग्छ र विवेकले सही दिशा देखाउन थाल्छ।

मन र चन्द्रमाको सम्बन्ध

चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षणले समुद्रमा ज्वारभाटा उत्पन्न गर्छ। त्यसैगरी बाहिरका घटना, अरूका वाणी र परिस्थितिले हाम्रो मनमा भावनाका छाल उठाउन सक्छन्।

अरूको प्रशंसाले मन फुल्छ, आलोचनाले खुम्चिन्छ। कहिले भयले, कहिले क्रोधले र कहिले अपेक्षाले हाम्रो मनलाई आफ्नो केन्द्रबाट विचलित बनाउँछ। बाहिरी घटनाबाट प्रभावित हुनु स्वाभाविक हो, तर तिनकै अधीनमा रहेर प्रत्येक निर्णय गर्नु उचित हुँदैन।

यो सम्बन्ध बुझ्नु भनेको मनको परनिर्भरतालाई चिन्नु हो। मनमा उठ्ने प्रत्येक भावनालाई तुरुन्तै पछ्याउनुको सट्टा त्यसलाई बुझ्ने र आवश्यकताअनुसार प्रतिक्रिया दिने क्षमता विकास गर्नु नै सजग जीवनको सुरुवात हो।

भित्रको घण्टी कसरी जगाउने?

भित्रको घण्टी बजाउनु भनेको विचारको भीडलाई जबरजस्ती रोक्नु होइन, बरु ती विचारलाई सजगतापूर्वक हेर्न सिक्नु हो।

जब तिमी आफ्ना विचारलाई टाढाबाट हेर्ने द्रष्टा बन्छौ, तिनको प्रभावबाट केही दूरी बनाउन सक्छौ। विचारलाई दबाउनु पर्दैन, न त प्रत्येक विचारसँगै बग्नुपर्छ। केवल त्यसलाई चिन्ने, बुझ्ने र आवश्यकताअनुसार प्रतिक्रिया दिने अभ्यास गर्नुपर्छ।

वर्तमान क्षणको बोध त्यहीँ गहिरिन्छ, जहाँ तिमी सोचिरहेका छौ भन्ने कुरासँगै आफ्ना विचारलाई हेरिरहेका पनि हुन्छौ।

घण्टीको ध्वनिको यो प्रतीकात्मक अर्थ हो—“मेरो विचार” र “म” बीचको भिन्नता चिन्नु, अनि विचारको भीडमा हराउनुको सट्टा चेतनापूर्वक आफूलाई हेर्न सक्नु।

सिंहको रहस्य

सिंह केवल क्रूरता होइन, संग्रहित शक्ति र निर्भीकताको प्रतीक पनि हो। काम, क्रोध र अन्य मूल प्रवृत्तिलाई शत्रु ठानेर दबाउनुको सट्टा तिनलाई बुझेर सही दिशामा परिचालन गर्नु आवश्यक छ।

भावनालाई केवल दबाइरहँदा समस्या बढ्न सक्छ। त्यसैले तिनलाई चिन्नु, तिनको कारण बुझ्नु र विवेकपूर्वक उपयोग गर्न सिक्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सिंहको रहस्य यही हो: ऊर्जालाई मार्नु होइन, मोड्नु।

क्रोधलाई स्पष्टता र न्यायका लागि आवश्यक दृढतामा बदल्नु, कामनालाई सिर्जनात्मक कर्ममा लगाउनु र स्वाभाविक प्रवृत्तिलाई साधनाको दिशामा परिचालन गर्नु नै आत्मनियन्त्रणको सार हो।

सिंहमाथि सवार देवीको स्वरूपलाई प्रतीकात्मक रूपमा हेर्दा मानिसले आफ्नो मन, इन्द्रिय र कर्मलाई सजगतापूर्वक सञ्चालन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश पाइन्छ। शक्ति हुनु मात्र पर्याप्त छैन; त्यसलाई कसरी र कुन उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुरा अझ महत्त्वपूर्ण छ।

शान्ति र कायरताबीचको भिन्नता

शान्ति भित्रको स्थिरता हो, कायरता भयबाट उत्पन्न मौनता हुन सक्छ। अन्याय देखेर डरका कारण चुप लाग्नु आध्यात्मिकताको पूर्ण रूप होइन। आवश्यक पर्दा सत्य बोल्नु, अन्यायको विरोध गर्नु र सही पक्षमा उभिनु पनि साहसका अभिव्यक्ति हुन्।

सच्चा शान्ति भनेको हरेक परिस्थितिमा मौन बस्नु होइन; आवेशमा नबगी आवश्यक निर्णय लिन सक्नु हो। निर्भीकता भनेको अरूलाई चुनौती दिनु मात्र होइन, आफ्नो विवेकअनुसार सही काम गर्न सक्नु पनि हो।

माँ चन्द्रघण्टा सिंहमा विराजमान हुन्छिन्। उनको यो स्वरूपले ध्यान र आत्मचिन्तनसँगै कर्म, साहस र अन्यायको सामना गर्ने क्षमताको महत्त्व पनि सम्झाउँछ।

करुणा र शक्ति

करुणा र शक्ति एकअर्काका विरोधी होइनन्। शान्तिसँग अन्यायको सामना गर्ने साहस पनि चाहिन्छ, र शक्तिसँग त्यसलाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने करुणा पनि।

शक्ति छ तर करुणा छैन भने त्यसको दुरुपयोग हुन सक्छ। करुणा छ तर आवश्यक पर्दा अन्यायको सामना गर्ने दृढता छैन भने असहायता उत्पन्न हुन सक्छ।

मानिसमा बुद्धको करुणा र चेतना हुन जरुरी छ, साथै कृष्णको चक्रले प्रतिनिधित्व गर्ने धर्मरक्षा र अन्यायविरुद्धको दृढताको बोध पनि आवश्यक छ। यी प्रतीकलाई मानवकल्याणको दिशामा बुझेर प्रयोग गर्न सकियो भने शक्ति र करुणाको सुन्दर समन्वय सम्भव हुन्छ।

वास्तविक सामर्थ्य अरूलाई जित्नुमा मात्र होइन, आफ्नो शक्तिलाई विवेक र मानवकल्याणको अधीनमा राख्न सक्नुमा छ।

अभय मुद्राको सन्देश

अभय मुद्राले भयबाट मुक्तिको आश्वासन दिन्छ। यसलाई जीवनसँग जोडेर हेर्दा यसको सन्देश हुन्छ—आफू भयको अधीनमा नपर्नु र अरूलाई पनि भयभीत नबनाउनु।

अरूलाई डर देखाएर आफ्नो शक्ति प्रमाणित गर्न खोज्नु वास्तविक सामर्थ्य होइन। सच्चा बलवान् त्यो हो, जसको व्यवहार र उपस्थितिले अरूमा विश्वास र सुरक्षाको भावना जगाउँछ।

माँ चन्द्रघण्टाको हातमा रहेको अभय मुद्रा हतियार होइन, आश्वासनको प्रतीक हो। यसले शक्ति र सुरक्षाबीचको सम्बन्ध सम्झाउँछ।

साक्षीभावको साधना

भय आउँछ—तिमी केवल भय होइनौ। क्रोध उठ्छ—तिमी केवल क्रोध होइनौ। यी भावनाहरू तिमीभित्र उत्पन्न हुन्छन्, तर तिनैले तिम्रो सम्पूर्ण अस्तित्व परिभाषित गर्दैनन्।

यही भिन्नता बुझ्नु साक्षीभावको सुरुवात हो। मनमा उठ्ने भावनालाई तुरुन्तै आफ्नो पहिचान बनाउनुको सट्टा तिनलाई हेर्ने, तिनको कारण बुझ्ने र आवश्यकताअनुसार प्रतिक्रिया दिने अभ्यास नै साक्षीभावको साधना हो।

यस अभ्यासले भय र क्रोधलाई बुझ्न तथा सम्हाल्न सहयोग गर्न सक्छ। भावना उठ्दैमा त्यसको आदेश मान्नुपर्दैन। सजगता बढ्दै जाँदा प्रतिक्रिया दिनुअघि सोच्ने र विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने अवसर पनि बढ्छ।

साक्षीभाव भनेको भावनाबाट भाग्नु होइन; तिनलाई चिनेर तिनको दास नबन्नु हो।

यही अभ्यासले प्रतीकात्मक रूपमा भित्रको चन्द्रमालाई स्थिरता र घण्टीलाई जागरणसँग जोड्छ।

असुरहरूको प्रतीक

देवी र असुरहरूको कथालाई आत्मचिन्तनको दृष्टिले हेर्दा तिनमा मानव स्वभावका विभिन्न प्रवृत्तिहरूको प्रतीकात्मक अर्थ भेट्न सकिन्छ।

हाम्रो अज्ञानलाई महिषासुरको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

आफ्नो अहंकार र गलत धारणालाई परिवर्तन गर्न नचाहने प्रवृत्तिलाई निशुम्भसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।

त्यस्तै, अन्तहीन वासनालाई रक्तबीजको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ—एउटा कामना पूरा हुँदा अर्को कामना जन्मिन सक्छ, अनि त्यसपछि अर्को। यसरी कामनाको शृङ्खला चलिरहन सक्छ।

यी प्रतीकको उद्देश्य केवल बाहिरी शत्रु पहिचान गर्नु होइन, आफ्नै भित्र रहेका कमजोरी, आसक्ति र अज्ञानलाई चिन्नु पनि हो।

देवीको युद्ध

आफ्नै क्रोध र घृणालाई बुझ्नुको सट्टा तिनलाई घृणाकै माध्यमबाट दबाउन खोज्दा भित्रको द्वन्द्व झन् बढ्न सक्छ। यसको अर्थ अन्यायको विरोध नगर्नु वा गलत प्रवृत्तिलाई स्वीकार गर्नु होइन। यसको अर्थ हो—विरोध गर्दा पनि विवेक र सजगता नछोड्नु।

देवीको युद्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा हेर्दा यो अचेतनता र चेतनाबीचको सङ्घर्ष हो, होस र बेहोसीबीचको भिन्नता हो।

हामी अँध्यारोसँग लडेर मात्र उज्यालो ल्याउँदैनौँ; एउटा दियो बाल्दा अँध्यारो हट्न थाल्छ। त्यसैगरी आफ्ना कमजोरीलाई केवल घृणा गरेर होइन, तिनलाई बुझ्ने चेतना जगाएर रूपान्तरणको बाटो खोल्न सकिन्छ।

मानिसभित्रका पशुवत् प्रवृत्तिलाई पनि यही दृष्टिले हेर्नुपर्छ। तिनलाई अन्धाधुन्ध दबाउनु वा तिनकै अधीनमा रहनुभन्दा सजगता र विवेकले परिचालन गर्नु आवश्यक छ।

जसरी देवी सिंहमा सवार हुन्छिन्, त्यसैगरी हामीले पनि आफ्ना कर्मेन्द्रिय, ज्ञानेन्द्रिय र मनलाई सजगतापूर्वक सञ्चालन गर्न सिक्नुपर्छ। आफ्ना प्रवृत्तिको दास बन्नु होइन, तिनलाई विवेकपूर्ण दिशामा परिचालन गर्नु नै वास्तविक विजय हो।

चेतनाको यात्रा—तीन स्वरूपहरूको सूत्र

नवदुर्गाका पहिलो तीन स्वरूपलाई आत्मचिन्तनको यात्राका रूपमा बुझ्दा तिनमा एउटा क्रम देख्न सकिन्छ।

पहिलो शैलपुत्री—अस्तित्वको आधार: “म हुँ।”

आफ्नो अस्तित्व, आफ्नो धरातल र आफ्नै शक्तिलाई चिन्नु। जीवनमा स्थिर आधार निर्माण गर्नु।

दोस्रो ब्रह्मचारिणी—सङ्कल्प र साधना: “म कुन बाटोमा हिँडूँ?”

आफ्नो ऊर्जा छरिन नदिई निश्चित दिशामा लगाउनु। धैर्य, अनुशासन र तपस्याका माध्यमबाट लक्ष्यतर्फ अघि बढ्नु।

तेस्रो चन्द्रघण्टा—जागरूकताको पहरा: “म होसमा हिँड्छु, होसमा जिउँछु, होसमा चल्छु।”

आधार र सङ्कल्प भएर मात्र पुग्दैन; यात्रामा सजगता पनि चाहिन्छ। हिँड्दाहिँड्दै होस गुम्यो भने दिशा र मार्ग दुवैबाट भड्किन सकिन्छ। त्यसैले आफ्ना विचार, भावना, निर्णय र कर्मप्रति सचेत रहनु आवश्यक छ।

यसरी अस्तित्व, सङ्कल्प र सजगतालाई क्रमशः जोडेर हेर्दा शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी र चन्द्रघण्टाका स्वरूपले आत्मचिन्तनको एउटा सुन्दर यात्रा प्रस्तुत गर्छन्।

देवी चन्द्रघण्टाको महत्त्व

देवी चन्द्रघण्टालाई शक्ति, साहस, आत्मविश्वास र आध्यात्मिक बलकी प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार उनको उपासनाले भय हटाउन, मनमा शान्ति जगाउन र कठिन परिस्थितिको सामना गर्ने साहस प्राप्त गर्न प्रेरणा दिन्छ।

उनी नकारात्मक प्रवृत्ति, अज्ञानता तथा दुष्ट शक्तिको विनाश गर्ने देवीका रूपमा पनि पूजित छिन्। उनको आराधनाले मानिसलाई कर्तव्यप्रति दृढ रहन, अन्यायको विरोध गर्न र जीवनमा शान्ति तथा सन्तुलन कायम राख्न प्रेरित गर्छ।

यस अर्थमा देवीको उपासना केवल बाहिरी विधिमा सीमित नभई आफ्ना विचार, व्यवहार र कर्मलाई पनि शुद्ध तथा विवेकपूर्ण बनाउने अवसर हुन सक्छ।

पूजा विधि र मन्त्र

नवरात्रिको तेस्रो दिन प्रातःकाल स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर पूजास्थल सफा गरिन्छ र देवीको प्रतिमा वा चित्र स्थापना गरिन्छ। त्यसपछि श्रद्धापूर्वक गन्ध, अक्षता, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य र फलफूल अर्पण गर्ने परम्परा छ। कतिपय परम्परामा पहेँलो वा सुनौलो रङका वस्तु तथा फूल अर्पण गर्ने चलन पनि छ।

मूल मन्त्र:

ॐ देवी चन्द्रघण्टायै नमः॥

यस मन्त्रलाई श्रद्धापूर्वक जप गर्ने परम्परा छ। पूजाको अन्त्यमा आरती गरी प्रसाद वितरण गरिन्छ।

फलश्रुति

धार्मिक विश्वासअनुसार देवी चन्द्रघण्टाको कृपाले भक्तहरूले भय, शोक, दुःख र सङ्कटको सामना गर्ने शक्ति प्राप्त गर्छन्। उनको उपासनाबाट घरपरिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि र सौहार्द कायम होस् भन्ने कामना गरिन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले उनको आराधनालाई आत्मबल, धैर्य, सकारात्मक सोच र चेतना अभिवृद्धि गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। श्रद्धासँगै सजगता, विवेक र सत्कर्म जोडिँदा उपासनाले जीवनमा सकारात्मक दिशा दिन सक्छ।

निष्कर्ष

देवी चन्द्रघण्टा शक्ति, शान्ति, साहस र पराक्रमकी प्रतीक हुन्। उनको स्वरूपले जीवनमा सौम्यता र दृढता दुवैको महत्त्व स्मरण गराउँछ।

शान्तिको अर्थ कमजोर हुनु होइन, र शक्तिको अर्थ हिंसक हुनु होइन। वास्तविक जागरूकता त्यो हो, जहाँ करुणा र साहस, शीतलता र शक्ति, ध्यान र कर्म एकसाथ उपस्थित हुन्छन्।

आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुहोस्—आफ्नो चेतनाको घण्टी अन्तिम पटक कहिले बजाउनुभयो? कहिले आफ्नै मनभित्र फर्केर आफूलाई हेर्नुभयो?

आफ्नो अस्तित्वलाई झकझर्नुहोस्। आफैँतिर फर्किनुहोस्। आफ्ना विचार, भावना र कर्मलाई सजगतापूर्वक हेर्नुहोस्। आफ्नो जीवनलाई अझ चेतनशील र विवेकपूर्ण बनाउने अवसरलाई नचुकाउनुहोस्। यो केवल देवीको स्वरूप बुझ्ने यात्रा होइन, आफैँलाई बुझ्ने यात्रा पनि हो।

माँ चन्द्रघण्टाको प्रतीकात्मक सन्देश यही हो—आफ्नो मन, ज्ञानेन्द्रिय, कर्मेन्द्रिय र प्रवृत्तिमाथि सजगतापूर्वक सवार हुनुहोस्। शक्ति प्राप्त गर्नुहोस्, तर विवेक नछोड्नुहोस्। शान्त रहनुहोस्, तर अन्यायसामु निर्बल नबन्नुहोस्। करुणा राख्नुहोस्, तर सत्यको पक्षमा उभिने साहस पनि जगाउनुहोस्।

यसरी आत्मचेतना, सङ्कल्प र सजगताको अभ्यास गर्दै आत्मबोधतर्फ अघि बढ्नुहोस्। यही चन्द्रघण्टाको तेस्रो दिनलाई आत्मचिन्तन र चेतनाको यात्रासँग जोडेर बुझ्ने एउटा बाटो हो।