शैलपुत्री

नवदुर्गाको प्रथम स्वरूप

— गणेश कटवाल

पर्वतराज हिमालयकी पुत्रीका रूपमा प्रकट भएकी देवी शैलपुत्री हिन्दू धर्ममा नवदुर्गाको प्रथम स्वरूपका रूपमा पूजित छिन्। ‘शैल’ को अर्थ पर्वत र ‘पुत्री’ को अर्थ छोरी भएकाले उनी शैलपुत्री नामले प्रसिद्ध छिन्। बडादसैँ अर्थात् नवरात्रिको पहिलो दिन, आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका अवसरमा घटस्थापना गरी देवी शैलपुत्रीको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिन्छ।

स्वरूप र वाहन

देवी शैलपुत्रीको स्वरूप शान्त, सौम्य र करुणामय मानिन्छ। उनको दाहिने हातमा शक्ति र पराक्रमको प्रतीक त्रिशूल तथा बायाँ हातमा पवित्रता र सौन्दर्यको प्रतीक कमल सुशोभित छन्। निधारमा अर्धचन्द्र धारण गरेकी देवीलाई प्रचलित चित्रणमा सेतो वस्त्रमा सजिएकी रूपमा देखाइन्छ। सेतो रङले शुद्धता, शान्ति र सात्त्विकताको भाव अभिव्यक्त गर्छ। नवरात्रिको पहिलो दिन सेतो वस्त्र धारण गर्ने परम्परा पनि कतिपय स्थानमा प्रचलित छ।

वृषभ अर्थात् साँढेमा सवार हुने भएकाले देवीलाई ‘वृषारूढा’ पनि भनिन्छ। वृषभलाई धैर्य, स्थिरता र सामर्थ्यको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। योग तथा तान्त्रिक परम्परामा देवी शैलपुत्रीलाई मूलाधार चक्रसँग सम्बन्धित देवीका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। मूलाधार चक्रलाई आध्यात्मिक साधनाको प्रारम्भिक आधार मानिन्छ।

देवी शैलपुत्रीको स्वरूपले जीवनमा स्थिरता, धैर्य, आत्मबल र दृढ सङ्कल्पको महत्त्व स्मरण गराउँछ।

पौराणिक कथा

प्रचलित पौराणिक आख्यानअनुसार, देवी शैलपुत्री पूर्वजन्ममा सती थिइन्। उनी प्रजापति दक्षकी पुत्री तथा भगवान् शिवकी अर्धाङ्गिनी थिइन्।

एकपटक प्रजापति दक्षले महायज्ञको आयोजना गरे। तर, उनले भगवान् शिव र सतीलाई यज्ञमा आमन्त्रण गरेनन्। तथापि, पितृगृहमा आयोजित यज्ञमा सहभागी हुने इच्छाले सती भगवान् शिवको आग्रहका बाबजुद यज्ञस्थल पुगिन्।

त्यहाँ पुगेपछि उनले अपेक्षित सम्मान पाउनुको सट्टा भगवान् शिवप्रति गरिएको अपमानजनक व्यवहार र कटु वचन सुन्नुपर्‍यो। आफ्ना आराध्य पति शिवको अपमान सहन नसकेर सतीले यज्ञकुण्डको अग्निमा देहत्याग गरिन्।

यस घटनापछि सतीले पुनः पर्वतराज हिमालय र उनकी पत्नी मेनाकी पुत्रीका रूपमा जन्म लिइन्। यही जन्ममा उनी ‘शैलपुत्री’ नामले परिचित भइन्। पुनर्जन्मपछि उनले कठोर तपस्या गरिन् र अन्ततः भगवान् शिवलाई पुनः पतिका रूपमा प्राप्त गरिन्।

यसरी देवी शैलपुत्रीको कथा त्याग, दृढ सङ्कल्प, तपस्या र शिवप्रतिको अनन्य समर्पणसँग जोडिएको छ। उनको पौराणिक आख्यानले कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो आस्था, आत्मसम्मान र सङ्कल्पप्रति दृढ रहन प्रेरणा दिन्छ।

पूजा विधि र महत्त्व

नवरात्रिको पहिलो दिन बिहान स्नान गरी नित्यकर्मबाट निवृत्त भएपछि शुद्ध मनले पूजाको तयारी गरिन्छ। यस दिन विधिपूर्वक कलश स्थापना गरी घटस्थापना गरिन्छ। त्यसपछि देवी शैलपुत्रीको प्रतिमा वा चित्र स्थापना गरेर श्रद्धापूर्वक पूजा–आराधना गर्ने परम्परा छ।

पूजामा जल, अक्षता, फूल, चन्दन, धूप, दीप, नैवेद्य, फलफूल र फूलमाला अर्पण गरिन्छ। कतिपय परम्परामा पञ्चामृत, सिन्दूर, सुपारी, जौँ, तिल तथा अन्य पूजासामग्री पनि प्रयोग गरिन्छ। देवीलाई सेतो फूल अर्पण गर्ने प्रचलनसमेत पाइन्छ। पूजाविधि र सामग्री स्थान, कुलपरम्परा तथा धार्मिक मान्यताअनुसार फरक हुन सक्छन्।

पूजाका क्रममा निम्न मन्त्र श्रद्धापूर्वक जप गर्ने प्रचलन छ।

मूल मन्त्र

ॐ देवी शैलपुत्र्यै नमः।

नवरात्रिको प्रथम दिन देवी शैलपुत्रीको स्मरण र उपासनाले जीवनमा शान्ति, धैर्य, स्थिरता र आत्मविश्वासको भावना जागृत हुने धार्मिक विश्वास छ। उनको आराधनालाई आध्यात्मिक यात्राको प्रारम्भ, आत्मबलको विकास र दृढ सङ्कल्पको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ।