देवी ब्रह्मचारिणी: कथा, पूजा विधि, मन्त्र र महत्त्व

ब्रह्मचारिणी

तपस्या, त्याग र आत्मसंयमकी प्रतीक

— गणेश कटवाल

ब्रह्मचारिणी नवदुर्गाको दोस्रो स्वरूप हुन्। ‘ब्रह्म’ शब्दले परम तत्त्व, ब्रह्मज्ञान वा आध्यात्मिक साधनालाई जनाउँछ भने ‘चारिणी’ को अर्थ त्यसको आचरण गर्ने भन्ने हुन्छ। यसरी तपस्या, साधना र संयमको मार्गमा अग्रसर रहने देवीलाई ब्रह्मचारिणी भनिन्छ। नवरात्रिको दोस्रो दिन, अर्थात् आश्विन शुक्ल द्वितीयाका दिन देवी ब्रह्मचारिणीको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिन्छ।

स्वरूप र विशेषता

देवी ब्रह्मचारिणीको स्वरूप शान्त, सरल र तेजस्वी मानिन्छ। उनी सेतो वस्त्र धारण गरेकी हुन्छिन्। उनको दाहिने हातमा जपमाला र बायाँ हातमा कमण्डलु सुशोभित छन्। जपमालाले साधना, भक्ति र निरन्तर ईश्वरस्मरणको भाव व्यक्त गर्छ भने कमण्डलुले सादगी, त्याग र संयमको सन्देश दिन्छ।

अन्य देवीस्वरूपहरूभन्दा भिन्न, ब्रह्मचारिणीको चित्रणमा कुनै वाहन देखाइँदैन। उनको स्वरूपले सांसारिक आकर्षणभन्दा माथि उठेर तपस्या, आत्मानुशासन र आध्यात्मिक लक्ष्यप्रति समर्पित रहने प्रेरणा दिन्छ।

पौराणिक कथा

प्रचलित पौराणिक आख्यानअनुसार, देवी ब्रह्मचारिणी पर्वतराज हिमालय र उनकी पत्नी मैनाकी पुत्रीका रूपमा जन्मिएकी थिइन्। उनी पूर्वजन्मकी सतीको पुनर्जन्म मानिन्छिन्। भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गर्ने दृढ सङ्कल्पसहित उनले कठोर तपस्या आरम्भ गरिन्।

पौराणिक आख्यानहरूमा उनको तपस्याको विस्तृत वर्णन पाइन्छ। कथाअनुसार, प्रारम्भमा उनले फलफूल खाएर तपस्या गरिन्। त्यसपछि क्रमशः आहार घटाउँदै पातमा निर्भर भएर साधना गरिन्। अन्ततः उनले पातसमेत त्यागेर कठोर तपस्या गरिन्। पातलाई संस्कृतमा ‘पर्ण’ भनिने भएकाले पर्णसमेत नखाई तपस्या गर्ने देवीलाई ‘अपर्णा’ नामले पनि चिनिन्छ।

उनको तपस्या, त्याग र अटल सङ्कल्पले उनलाई आध्यात्मिक साधनाको अनुपम प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ। पौराणिक परम्पराअनुसार, उनको कठोर साधनाबाट प्रसन्न भएका भगवान् शिवले उनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गरे।

देवी ब्रह्मचारिणीको कथा केवल शिवप्राप्तिको आख्यान मात्र होइन; यो लक्ष्यप्रतिको निष्ठा, धैर्य, आत्मसंयम र कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो सङ्कल्पबाट विचलित नहुने दृढताको प्रतीक हो।

पूजा विधि र महत्त्व

नवरात्रिको दोस्रो दिन देवी ब्रह्मचारिणीको श्रद्धापूर्वक पूजा–आराधना गरिन्छ। घटस्थापनाका दिन स्थापित कलश तथा नवदुर्गाको पूजास्थलमै देवीको दोस्रो स्वरूपको स्मरण गरी पूजा गर्न सकिन्छ। छुट्टै प्रतिमा स्थापना गर्नैपर्ने अनिवार्यता सबै परम्परामा हुँदैन।

पूजाका क्रममा जल, अक्षता, चन्दन, फूल, धूप, दीप, फलफूल र नैवेद्य अर्पण गरिन्छ। कतिपय परम्परामा देवीलाई मिश्री, शक्कर, दूध तथा दूधबाट बनेका परिकार चढाउने प्रचलन पनि छ। पूजा सामग्री र विधि स्थान, समुदाय तथा कुलपरम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन्।

देवी ब्रह्मचारिणीको उपासनामा तपस्या, त्याग, सदाचार, धैर्य र आत्मसंयमलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। उनको आराधनाले जीवनमा अनुशासन कायम राख्न, कठिनाइको सामना गर्न र निर्धारित लक्ष्यप्रति निरन्तर समर्पित रहन प्रेरणा मिल्ने धार्मिक विश्वास छ। विद्यार्थी, साधक तथा आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि निरन्तर प्रयत्नशील व्यक्तिहरूले पनि उनको स्वरूपबाट प्रेरणा लिन सक्छन्।

देवी ब्रह्मचारिणीको उपासनाको मूल सन्देश आत्मानुशासन, धैर्य र लक्ष्यप्रतिको अटल निष्ठा हो।

मन्त्र

मूल मन्त्र

ॐ देवी ब्रह्मचारिण्यै नमः।

प्रार्थना मन्त्र

दधाना करपद्माभ्यामक्षमालाकमण्डलू।

देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा॥

यी मन्त्रहरूको श्रद्धापूर्वक जप गरी देवीको आराधना गर्ने प्रचलन छ। मन्त्रपाठ गर्दा प्रामाणिक धार्मिक स्रोतअनुसार शुद्ध उच्चारण र पाठमा ध्यान दिनु उपयुक्त हुन्छ।

निष्कर्ष

देवी ब्रह्मचारिणी तपस्या, त्याग, आत्मसंयम र अटल सङ्कल्पकी प्रतीक हुन्। उनको पौराणिक कथाले जीवनमा कुनै लक्ष्य प्राप्त गर्न धैर्य, अनुशासन र निरन्तर प्रयास आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। कठिनाइ र चुनौतीका बीच पनि आफ्नो उद्देश्यप्रति निष्ठावान् रहन सक्नु नै साधनाको वास्तविक शक्ति हो।

नवरात्रिको दोस्रो दिन देवी ब्रह्मचारिणीको आराधना गर्नु आध्यात्मिक साधनामा दृढता र आत्मानुशासनको महत्त्व स्मरण गर्ने अवसर हो। उनको स्वरूपले हामीलाई बाह्य आकर्षणभन्दा माथि उठेर आत्मशुद्धि, सदाचार र सकारात्मक सङ्कल्पका साथ जीवनयात्रामा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ।

यसरी देवी ब्रह्मचारिणीको आराधना धार्मिक आस्थाको अभिव्यक्ति मात्र नभई जीवनलाई अनुशासित, संयमित र उद्देश्यपूर्ण बनाउने प्रेरणाको स्रोत पनि हो।