रूप अनेक, शक्ति एक — शक्ति अनेक, सत्य एक
गणेश कटवाल
१. रूप अनेक
हिमालको टुप्पोमा हिउँ छ—तल बग्ने नदीमा पानी। बादलमा वाष्प, आकाशमा ज्योति—अनि त्यही जल माटोमा पुगेर अन्न बन्छ, अन्नबाट रक्त, रक्तबाट प्राणको प्रवाह चल्छ।
रूप अनेक। तर जलको मूल तत्त्व एक।
मन्दिरमा मूर्ति छ—घरको कुनामा दियो। पशुपतिनाथमा शिवलिङ्ग, मुक्तिनाथमा शालिग्राम, गंगामा जलधारा, अनि हृदयमा एउटा नाम—जसलाई कसैले शिव भन्छ, कसैले विष्णु, कसैले देवी, कसैले ब्रह्म।
रूप अनेक। तर ती रूपभित्र परम सत्यको खोजी गर्ने आकाङ्क्षा एक।
यही बुझ्नु नै धर्मको सुरुवात हो—अनि यही नबुझ्नु नै धर्मका नाममा हुने अनेक विभाजनको जड बन्न सक्छ।
२. शक्ति एक
पृथ्वी घुम्छ—कसैले देख्दैन, तर ऋतु बदलिन्छ। सूर्यको तापले धर्ती तात्छ—अन्न फल्छ। वायु बग्छ—प्राण चल्छ। प्रकृतिका यी क्रियाहरूले हामीलाई अस्तित्वभित्रको अदृश्य सम्बन्धको बोध गराउँछन्।
त्यही शक्तिलाई हामी माटोमा धैर्यका रूपमा, पानीमा प्रवाहका रूपमा, आगोमा तापका रूपमा, हावामा गतिका रूपमा र आकाशमा विस्तारका रूपमा अनुभव गर्छौँ।
हामी त्यसै शक्तिलाई दुर्गा भन्छौँ—जब ऊ अन्यायविरुद्ध उभिने सामर्थ्यका रूपमा प्रकट हुन्छ। लक्ष्मी भन्छौँ—जब ऊ समृद्धिको प्रतीक बन्छ। सरस्वती भन्छौँ—जब ऊ ज्ञान र विवेकको रूप लिन्छ। काली भन्छौँ—जब ऊ अज्ञान र अधर्मको विनाशको प्रतीक बन्छ।
नाम बदलिन्छ। रूप बदलिन्छ। अभिव्यक्ति बदलिन्छ।
तर यी सबै रूपभित्र एउटै मूल शक्तिको अनुभूति गर्ने हाम्रो आध्यात्मिक दृष्टि रहन्छ।
३. शक्ति अनेक
तर शक्ति अनेक रूपमा प्रकट हुन्छ—किनभने अप्रकट शक्तिलाई हामीले त्यसको अभिव्यक्तिबाटै चिन्छौँ।
एउटै नदी—कहीँ शान्त, कहीँ तीव्र, कहीँ झरनाझैँ वेगवान्। एउटै आमा—सन्तानसामु ममता, अन्यायसामु साहस, सङ्कटसामु दुर्गा।
शक्तिको मूल एक हुन सक्छ, तर त्यसको अभिव्यक्ति परिस्थितिअनुसार फरक हुन्छ।
जहाँ प्रेम चाहिन्छ, त्यहाँ ममता बन्छ। जहाँ अन्याय रोक्नुपर्छ, त्यहाँ प्रतिरोध बन्छ। जहाँ ज्ञान चाहिन्छ, त्यहाँ विवेक र वाणी बन्छ। जहाँ अज्ञान हटाउनुपर्छ, त्यहाँ सत्यको प्रकाश बन्छ।
यही भावमा देवीका नौ रूपको आराधना गरिन्छ—शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री।
नौ रूप। नौ प्रतीक। नौ अनुभूति।
एउटै देवीका यी रूपहरूले शक्ति, साधना, मातृत्व, साहस, पवित्रता र सिद्धिका विविध आयाम सम्झाउँछन्।
अनि तिनको आध्यात्मिक सन्देशले हामीलाई आफ्नै अन्तर्मनतर्फ फर्काउँछ—हामीभित्र पनि धैर्य छ, करुणा छ, विवेक छ, साहस छ र रूपान्तरणको सम्भावना छ।
मूलमा एकता। अभिव्यक्तिमा अनेकता।
यही अनेकताभित्र एकत्वको दर्शन हो।
४. रूपको पछाडि नदौडौँ
हामी रूपमा अड्किन्छौँ।
यो मूर्ति ठूलो, त्यो सानो। यो मन्दिर पवित्र, त्यो अपवित्र। यो नाम श्रेष्ठ, त्यो निकृष्ट। यो जात उच्च, त्यो नीच।
अनि रूपको रक्षा गर्न खोज्दा त्यसको मर्म नै बिर्सन्छौँ।
मूर्तिको नाममा मान्छे मार्छौँ। मन्दिरको नाममा मान्छे लुट्छौँ। नामको लागि रक्त बगाउँछौँ। जातको नाममा घृणा सिकाउँछौँ।
तर के धर्मको उद्देश्य यही हो?
के ईश्वरको आराधना गर्ने हातले दुःखीलाई सहारा दिनु पर्दैन? के देवीको पूजा गर्ने हृदयमा महिलाको सम्मान हुनु पर्दैन? के पवित्रताको कुरा गर्ने व्यवहारमा करुणा र इमानदारी देखिनु पर्दैन?
रूपको महत्त्व छ। प्रतीकको महत्त्व छ। उपासनाको पनि आफ्नै स्थान छ।
तर रूपको मर्म बिर्सेर रूपमै सीमित हुनु नै समस्या हो।
रूप साधन हो, साध्य होइन। मूर्ति ढोका हो—घर होइन। नाम बाटो हो—गन्तव्य होइन।
जसले ढोकालाई नै घर ठान्छ, ऊ घरको भित्री संसारसम्म पुग्न सक्दैन। जसले बाटोलाई नै गन्तव्य ठान्छ, ऊ यात्राको उद्देश्यबाट टाढिन सक्छ।
धर्मको बाहिरी स्वरूपलाई सम्मान गरौँ, तर त्यसको भित्री मर्मलाई नबिर्सौँ।
किनभने पूजाको पूर्णता हात जोड्नुमा मात्र होइन—जीवन जोड्नुमा छ।
५. सत्य एक
रूप अनेक—तर सत्य एक।
त्यो सत्य के हो?
अस्तित्वको एकता।
जुन प्रकृतिले हिमाल बनायो, त्यही प्रकृतिको अंश भएर हाम्रो शरीर बनेको छ। जुन प्रकृतिको नियमभित्र ताराहरू चम्किरहेका छन्, त्यही प्रकृतिका नियमभित्र हाम्रो श्वास चलिरहेको छ।
हामी प्रकृतिबाट अलग छैनौँ। हाम्रो अस्तित्व प्रकृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
करुणाको एकता।
दुःख सबैलाई लाग्छ—जात, धर्म र देश हेरेर होइन। आँसुको स्वाद सबैको उही हो। पीडाले मानिसको पहिचान सोध्दैन।
त्यसैले करुणा मानवताको साझा आधार हो। यसले मानिसलाई मानिससँग जोड्छ, परायालाई आफ्नै ठान्न सिकाउँछ र विभाजनको पर्खालमा प्रश्न उठाउँछ।
प्रेमको एकता।
आमाको माया, प्रेमीको तड्पन, सन्तको भक्ति—यी सबै एउटै अनुभूति होइनन्, तर तिनमा प्रेमका विभिन्न आयाम प्रकट हुन्छन्।
भाषा फरक हुन सक्छ। सम्बन्ध फरक हुन सक्छ। अभिव्यक्ति फरक हुन सक्छ। तर प्रेमले अर्कोको अस्तित्वलाई महत्त्व दिन सिकाउँछ।
मृत्युको सत्य।
राजा होस् वा रङ्क, विद्वान् होस् वा सामान्य मानिस—मृत्युको सत्यबाट कोही मुक्त छैन।
मृत्युले पद, प्रतिष्ठा र अहंकारको सीमालाई सम्झाउँछ। जीवनको अनित्यता बुझ्नेले आफूलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्ने आधार गुमाउन थाल्छ।
आत्मिक एकताको अनुभूति।
उपनिषद्को महावाक्य छ—“तत्त्वमसि।”
अर्थात्, “त्यो तिमी हौ।”
यसले आत्मस्वरूपको गहिरो खोजीतर्फ सङ्केत गर्छ। आफू र अस्तित्वबीचको सम्बन्धलाई बुझ्ने आध्यात्मिक यात्रामा मानिसले आफ्नो सीमित अहंकारभन्दा पर हेर्न सिक्छ।
विभिन्न दर्शनले यस सम्बन्धलाई फरक ढङ्गले व्याख्या गरेका छन्। तर तिनको अध्ययन र मननले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नतर्फ लैजान सक्छ—के म आफूलाई मात्र देख्छु, कि आफ्नो अस्तित्वसँग जोडिएका अरूको अस्तित्वलाई पनि चिन्छु?
यही प्रश्नबाट करुणा जन्मिन सक्छ। यहीँबाट एकताको अनुभूति जीवनमा प्रवेश गर्न सक्छ।
६. भेद कहाँबाट आयो?
सत्य एक हुँदा भेद कहाँबाट आयो?
भेद कहाँ आवश्यक छ, र कहाँ हामीले आफ्नै अहंकारबाट भेद सिर्जना गरेका छौँ?
एउटै संसारलाई हेर्ने आँखाहरू फरक छन्। अनुभव फरक छन्। संस्कार फरक छन्। विश्वास र व्याख्या फरक छन्।
समस्या विविधतामा मात्र छैन। समस्या तब जन्मिन्छ, जब आफ्नो दृष्टिलाई मात्र अन्तिम सत्य ठानेर अरूको अस्तित्व र सम्मान अस्वीकार गरिन्छ।
एउटै नदीका अनेक धारा हुन्छन्। गंगा, यमुना र अन्य नदीहरूका आफ्नै नाम, प्रवाह र यात्राहरू छन्। तिनको जल सागरमा पुग्छ, तर प्रत्येक नदीको भौगोलिक यात्रा र सांस्कृतिक अर्थ पनि आफ्नै हुन्छ।
सागरले कुनै नदीको अस्तित्व मेटाएर मात्र विशालता प्राप्त गर्दैन। अनेक धारालाई समेट्ने सामर्थ्यमा पनि उसको विशालता देखिन्छ।
ज्ञानी पनि सागरझैँ हुन सक्छ—आफ्नो विश्वासमा स्थिर, तर अरूको अस्तित्वप्रति सम्मानशील। ऊ सबै विचारसँग सहमत हुनैपर्छ भन्ने छैन; तर असहमतिका कारण कसैलाई अपमान गर्नुपर्छ भन्ने पनि छैन।
किनभने एकताको अर्थ सबैलाई एउटै बनाउनु होइन।
एकताको अर्थ—फरक भएर पनि एकअर्काको सम्मान गर्न सक्नु हो।
७. अनेकमा एक देख्नु नै पूजा
शिवलिङ्गमा जल चढाउँछौँ—तर प्यासेलाई पानी दिँदैनौँ।
देवीलाई फूल चढाउँछौँ—तर बाटोमा ओइलाएको बोटलाई हेर्दैनौँ।
ईश्वरको नाममा दान गर्छौँ—तर छिमेकीको भोकप्रति आँखा चिम्लन्छौँ।
त्यसो भए हाम्रो पूजाको मर्म कहाँ रह्यो?
यदि पूजा हाम्रो हृदयलाई करुणामय बनाउने माध्यम हो भने त्यो करुणा मन्दिरको ढोकाभित्र मात्र किन सीमित रहने?
देवीको आराधना गर्दा महिलाको सम्मान पनि गरौँ। मातापितालाई ढोग्दा उहाँहरूको भावनालाई पनि बुझौँ। गाईलाई माता मान्दा अन्य पशुप्रति पनि दया गरौँ। गंगामा स्नान गर्दा नदीलाई फोहोर हुनबाट जोगाऔँ। मन्दिरमा दान गर्दा छिमेकीको भोक पनि हेरौँ।
छोरीको पाउ पूज्दा उसको इच्छाको सम्मान पनि गरौँ।
किनभने सम्मान भनेको प्रतीकलाई मात्र पूजा गर्नु होइन—जसको प्रतीक बनाइएको छ, उसको वास्तविक अस्तित्वलाई पनि स्वीकार गर्नु हो।
पूजा र व्यवहारबीचको दूरी घटाउनु नै साधनाको सार्थकता हो।
करुणाविहीन पूजा कर्मकाण्डमा सीमित हुन सक्छ। विवेकविहीन भक्ति अन्धअनुकरण बन्न सक्छ। आचरणविहीन ज्ञान अहंकारको साधन बन्न सक्छ।
तर जब पूजा व्यवहारमा उतरिन्छ, जप र भजनले पनि जीवनलाई स्पर्श गर्छन्। भान्सा पनि मन्दिरजस्तो पवित्र बन्न सक्छ। सेवा पनि साधना बन्न सक्छ। अनि साधारण मानवीय सम्बन्धभित्र पनि दिव्यताको अनुभूति हुन सक्छ।
अनेकमा एक देख्नु भनेको संसार छोड्नु होइन—संसारसँगको सम्बन्धलाई शुद्ध बनाउनु हो।
८. नवरात्रीको गहिरो सन्देश
नवरात्री नौ दिनको उत्सव हो—तर यसको मर्म नौ दिनमा मात्र सीमित छैन।
नौ दिन देवीका नौ रूप पूजिन्छन्। तर के ती रूप बाहिरका प्रतीक मात्र हुन्, कि तिनले हामीभित्रका सम्भावनाहरूलाई पनि सम्झाउँछन्?
शैलपुत्री—पहाडझैँ अडिग रहने धैर्य।
ब्रह्मचारिणी—सत्यको खोजीमा निरन्तर लागिरहने तपस्या।
चन्द्रघण्टा—सङ्कटबीच पनि विवेक र शान्ति कायम राख्ने क्षमता।
कुष्माण्डा—सृष्टि, सिर्जना र जीवनप्रतिको उत्साह।
स्कन्दमाता—सन्तान र निर्बलको रक्षा गर्ने ममता।
कात्यायनी—अन्यायसामु नझुक्ने साहस।
कालरात्रि—भय र अज्ञानको सामना गर्ने शक्ति।
महागौरी—शुद्धता, निर्मलता र आत्मपरिष्कारको प्रतीक।
सिद्धिदात्री—साधना, परिपक्वता र सिद्धिको आकाङ्क्षा।
यी देवीका परम्परागत स्वरूप र महिमाका प्रतीकात्मक अर्थ हुन्। तिनलाई आत्मचिन्तनसँग जोड्दा नवरात्रीको सन्देश अझ जीवन्त बन्न सक्छ।
अनि दशौँ दिन—विजयादशमी।
यो विजय केवल बाहिरी उत्सवको नाम होइन; यसले अधर्ममाथि धर्मको, अन्यायमाथि न्यायको र अहंकारमाथि विवेकको विजय सम्झाउने अवसर पनि दिन्छ।
हाम्रो भित्र पनि लोभ छ, क्रोध छ, अहंकार छ, ईर्ष्या छ। तर तिनैभित्र करुणा, धैर्य, प्रेम र आत्मसंयमको सम्भावना पनि छ।
नवरात्रीले हामीलाई आफ्नै अन्तर्मनतर्फ फर्कन प्रेरित गर्न सक्छ।
बाहिर देवीको आराधना गरौँ—तर भित्रको अन्धकारलाई पनि चिनौँ।
बाहिर विजयादशमी मनाऔँ—तर भित्रका कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्ने सङ्कल्प पनि गरौँ।
बाहिरको पूजा श्रद्धा हो; भित्रको रूपान्तरण त्यस श्रद्धाको जीवन्त अभिव्यक्ति हो।
९. एकको खोजी नै यात्रा
मानिसले प्राचीन कालदेखि नै एउटै गहिरो प्रश्नसँग सङ्घर्ष गर्दै आएको छ—
“म को हुँ?”
वेद र उपनिषद्ले आत्मा, ब्रह्म र
रूप अनेक, शक्ति एक — शक्ति अनेक, सत्य एक
गणेश कटवाल
१. रूप अनेक
हिमालको टुप्पोमा हिउँ छ — तल बग्ने नदीमा पानी। बादलमा वाष्प, आकाशमा ज्योति — अनि त्यही जल माटोमा गएर अन्न बन्छ, अन्नबाट रक्त, रक्तबाट प्राण।
रूप अनेक। तर जल एक।
मन्दिरमा मूर्ति छ — घरको कुनामा दियो। पशुपतिनाथमा लिङ्ग, मुक्तिनाथमा शालिग्राम, गंगामा धारा, अनि हृदयमा एउटा नाम — जसलाई कसैले शिव भन्छ, कसैले विष्णु, कसैले देवी, कसैले ब्रह्म।
रूप अनेक। तर त्यो ज्योति एक।
यही बुझ्नु नै धर्मको सुरुवात हो — अनि यही नबुझ्नु नै सबै युद्धको जड।
२. शक्ति एक
पृथ्वी घुम्छ — कसैले देख्दैन, तर ऋतु बदलिन्छ। सूर्य बल्छ — कसैले सोध्दैन, तर अन्न फल्छ। वायु बग्छ — कसैले रोक्दैन, तर प्राण चल्छ।
यी सबै एउटै शक्तिका रूप हुन्।
त्यही शक्ति माटोमा धैर्य बनी बस्छ। पानीमा प्रवाह बनी बग्छ। आगोमा ताप बनी जल्छ। हावामा गति बनी दौडिन्छ। आकाशमा शून्य बनी फैलिन्छ।
हामी त्यसैलाई दुर्गा भन्छौँ — जब ऊ संहार गर्छ। लक्ष्मी भन्छौँ — जब ऊ समृद्धि दिन्छ। सरस्वती भन्छौँ — जब ऊ ज्ञान बाँड्छ। काली भन्छौँ — जब ऊ अज्ञान मेट्छ।
नाम बदलिन्छ। शक्ति बदलिँदैन।
३. शक्ति अनेक
तर शक्ति पनि अनेक रूपमा प्रकट हुन्छ — किनभने प्रकट नभई शक्ति जानिँदैन।
एउटै नदी — कहीँ शान्त, कहीँ हुँदै, कहीँ झरना। एउटै आमा — छोरासामु ममता, शत्रुसामु दुर्गा, अन्यायसामु अग्नि।
शक्ति एउटै छ — तर त्यसको प्रकट हुने ढङ्ग परिस्थितिले तय गर्छ। जहाँ प्रेम चाहिन्छ, त्यहाँ ममता बन्छ। जहाँ संहार चाहिन्छ, त्यहाँ क्रोध बन्छ। जहाँ ज्ञान चाहिन्छ, त्यहाँ वाणी बन्छ।
यसैले देवीका नौ रूप छन् — शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी, सिद्धिदात्री। एउटै चेतना, नौ मुख।
अनि प्रत्येक मुखले एउटै कुरा भन्छ — म भित्र बस्ने शक्ति हो।
४. रूपको पछाडि नदौडौँ
हामी रूपमा अड्किन्छौँ।
यो मूर्ति ठूलो, त्यो सानो। यो मन्दिर पवित्र, त्यो अपवित्र। यो नाम श्रेष्ठ, त्यो निकृष्ट। यो जात उच्च, त्यो नीच।
अनि रूपको रक्षा गर्न हामी शक्तिलाई बिर्सन्छौँ। मूर्तिको लागि मान्छे मार्छौँ। मन्दिरको लागि मान्छे लुट्छौँ। नामको लागि रक्त बगाउँछौँ। जातको लागि घृणा सिकाउँछौँ।
तर शक्तिले कहिल्यै भनेको छैन — "मेरो नाम ले"। उसले भनेको छ — "मलाई जिउ।"
रूप साधन हो, साध्य होइन। मूर्ति ढोका हो — घर होइन। नाम बाटो हो — गन्तव्य होइन।
जसले ढोकालाई घर ठान्छ, ऊ बाहिरै बस्छ। जसले बाटोलाई गन्तव्य ठान्छ, ऊ कहिल्यै पुग्दैन।
५. सत्य एक
रूप अनेक — तर सत्य एक।
त्यो सत्य के हो?
अस्तित्व एक हो। जुन शक्तिले हिमाल बनायो, त्यही शक्तिले तिम्रो श्वास चलाउँछ। जुन चेतनाले तारा चम्काउँछ, त्यही चेतनाले तिम्रो आँखा खोल्छ।
करुणा एक हो। दुःख सबैलाई उस्तै लाग्छ — जात, धर्म, देश हेर्दैन। आँसुको स्वाद सबैको उही हो। त्यसैले करुणा नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो — किनभने त्यो सबैलाई जोड्छ, कसैलाई छुट्याउँदैन।
प्रेम एक हो। आमाको माया, प्रेमीको तड्पन, सन्तको भक्ति — तीनै एउटै ऊर्जा हुन्, भिन्न भाषा मात्र।
मृत्यु एक हो। राजा होस् वा रंक, विद्वान् होस् वा मूर्ख — सबैलाई एउटै ढोका कुरेको छ। यो सत्यले सबै अहंकार तोड्छ।
आत्मा एक हो। तिमीभित्र बस्ने ज्योति, मभित्र बस्ने ज्योति, गाईभित्र बस्ने ज्योति, रुखभित्र बस्ने ज्योति — एउटै हो। "तत्त्वमसि" — त्यो तिमी नै हौ।
६. भेद कहाँबाट आयो?
सत्य एक हुँदा भेद कहाँबाट आयो?
भेद सत्यमा छैन। भेद देख्ने आँखामा छ।
एउटै कुरा — तर देख्ने दृष्टि फरक। जसले भेद नै सत्य ठान्यो, ऊ भ्रममा बाँच्यो। जसले भेदभित्र एकता देख्यो, ऊ ज्ञानी भयो।
गंगा, यमुना, सरस्वती — तीन नाम, तीन धारा — तर सागरमा पुगेपछि एउटै जल। सागरले सोध्दैन — "तिमी कुन नदीबाट आयौ?" उसले ग्रहण गर्छ — किनभने उसलाई थाहा छ, जल एक हो।
ज्ञानी पनि सागरझैँ हुन्छ — सबै धारा स्वीकार्छ, कसैलाई अपमान गर्दैन। किनभने उसलाई थाहा छ — सबै एउटै सत्यतर्फ बगिरहेका छन्, बाटो फरक मात्र।
७. अनेकमा एक देख्नु नै पूजा
शिवलिङ्गमा जल चढाउँछौँ — तर प्यासेलाई पानी दिँदैनौँ। यो त पूजा होइन, केवल हात धुनु हो।
देवीलाई फूल चढाउँछौँ — तर बाटोमा ओइलाएको बोटलाई हेर्दैनौँ। यो त भक्ति होइन, केवल ढुङ्गा सजाउनु हो।
यदि तपाईँ अनेकमा एक देख्नुहुन्छ भने —
· छोरीको पाउ पूज्दा उसको इच्छा पनि पूज्नुहोस्।
· मन्दिरमा ढोग्दा घरका आमाबुबालाई पनि ढोग्नुहोस्।
· गाईलाई माता भन्दा — बाटोको कुकुरलाई पनि दया गर्नुहोस्।
· गंगामा स्नान गर्दा — गंगा फोहोर नपार्नुहोस्।
· मन्दिरमा दान गर्दा — छिमेकीको भोक पनि हेर्नुहोस्।
किनभने एक नदेखेसम्म पूजा पूजा होइन — केवल जप र भजन हो। एक देखेपछि जप-भजन पनि पूजा बन्छ, अनि भान्सा पनि मन्दिर बन्छ, अनि छोरा पनि देवता बन्छ।
८. नवरात्रीको गहिरो सन्देश
नवरात्री नौ दिनको उत्सव हो — तर यसको मर्म नौ दिनमा होइन, यसको सन्देशमा छ।
नौ दिन देवीका नौ रूप पूजिन्छन्। तर के त्यो नौ रूप बाहिरका हुन् — कि भित्रका?
शैलपुत्री — तिम्रो धैर्य, जुन पहाडझैँ अडिग छ।
ब्रह्मचारिणी — तिम्रो तपस्या, जुन सत्यको खोजीमा जल्छ।
चन्द्रघण्टा — तिम्रो शान्ति, जुन शीतल चन्द्रझैँ।
कुष्माण्डा — तिम्रो सृष्टि, जुन सबैलाई जन्म दिन्छ।
स्कन्दमाता — तिम्रो ममता, जुन सन्तानको रक्षा गर्छ।
कात्यायनी — तिम्रो शक्ति, जुन अन्यायसामु उठ्छ।
कालरात्रि — तिम्रो संहार, जुन अज्ञान मेट्छ।
महागौरी — तिम्रो पवित्रता, जुन शुद्धतम छ।
सिद्धिदात्री — तिम्रो पूर्णता, जुन सबै सिद्धि दिन्छ।
अनि दशौँ दिन — विजय दशमी — जब यी सबै शक्ति एक भएर भित्रको रावणलाई जित्छन्।
यही नवरात्रीको सन्देश हो — बाहिर पूज्नुअघि भित्र पूज्नु।
९. एकको खोजी नै यात्रा
सबै धर्म एउटै प्रश्नबाट जन्मे — "म को हुँ?"
वेदले भन्यो — "अहं ब्रह्मास्मि।"
उपनिषदले भन्यो — "तत्त्वमसि।"
बुद्धले भन्यो — "तिमी नै तिम्रो शरण हो।"
कृष्णले भन्यो — "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।"
क्राइस्टले भन्यो — "स्वर्ग तिमीभित्रै छ।"
सुफीले भन्यो — "अनल हक।"
सिखले भन्यो — "इक ओंकार।"
शब्द फरक, भाषा फरक — तर सन्देश एउटै — एक हो।
यो यात्रा सबैको हो — तपाईँको, मेरो, तिम्रो। रूप फरक, बाटो फरक — तर गन्तव्य एउटै।
१०. सत्यको परीक्षा
सत्यको परीक्षा तर्कमा होइन, जीवनमा हुन्छ।
यदि मेरो ज्ञानले मलाई अरूभन्दा ठूलो बनायो — त्यो ज्ञान होइन, अहंकार हो।
यदि मेरो भक्तिले मलाई अरूभन्दा पवित्र बनायो — त्यो भक्ति होइन, अभिमान हो।
यदि मेरो धर्मले मलाई अरूबाट छुट्यायो — त्यो धर्म होइन, कैद हो।
साँचो सत्यको चिन्ह — करुणा।
साँचो शक्तिको चिन्ह — विनम्रता।
साँचो ज्ञानको चिन्ह — प्रेम।
जसले एक देख्यो, ऊ कसैसँग लड्दैन। जसले एक देख्यो, ऊ कसैलाई घृणा गर्दैन। जसले एक देख्यो — उसको लागि मन्दिर, मस्जिद, गिर्जाघर, गुरुद्वारा सबै एउटै ढोका हुन् — जो एउटै घरतर्फ खोल्छन्।
११. अन्तिम कुरा
रूप अनेक — तर शक्ति एक।
शक्ति अनेक — तर सत्य एक।
यो बुझ्नु नै धर्मको सार हो।
मूर्तिमा नअड्किनुहोस् — मूर्तिभित्रको ज्योति हेर्नुहोस्।
नाममा नलड्नुहोस् — नामभित्रको भाव बुझ्नुहोस्।
मन्दिरमा नरोकिनुहोस् — मन्दिरबाट घर फर्केर आमालाई ढोग्नुहोस्।
किनभने —
जुन दिन तपाईँले हिमालमा, नदीमा, माटोमा, रुखमा, पशुमा, मान्छेमा — एउटै ज्योति देख्नुहुन्छ —
त्यस दिन तपाईँले कुनै मन्दिर जानु पर्दैन।
तपाईँ आफैँ मन्दिर बन्नुहुन्छ।
एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति।
सत्य एक हो — विद्वान्हरूले त्यसलाई अनेक नामले बोलाउँछन्।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
सम्बन्धबारे चिन्तन गरे। “अहं ब्रह्मास्मि” र “तत्त्वमसि” जस्ता महावाक्यले आत्मबोधको गहिरो सम्भावना प्रस्तुत गरे।
बुद्धको शिक्षाले दुःख, तृष्णा, अनित्यता र आत्मबोधको खोजीलाई महत्त्व दियो। कृष्णको गीताले समत्व, कर्म, भक्ति र सबै प्राणीप्रतिको आत्मीयताको सन्देश दियो।
इसाई परम्पराले प्रेम, क्षमा र ईश्वरसँगको सम्बन्धलाई महत्त्व दियो। सुफी साधनाले प्रेम र आत्मिक निकटताको मार्ग खोज्यो। सिख परम्पराको “इक ओंकार” ले एक परम सत्यको उद्घोष गर्छ।
यी सबै परम्पराका दार्शनिक आधार र उत्तरहरू पूर्णतः एउटै छैनन्। तिनका आफ्नै विशिष्टता, मान्यता र साधनाका मार्ग छन्।
तर तिनको अध्ययनले मानिसलाई एउटा साझा मानवीय प्रश्नतर्फ फर्काउन सक्छ—हामी आफ्नो जीवनलाई कसरी सत्य, प्रेम, करुणा र आत्मबोधतर्फ लैजान सक्छौँ?
शब्द फरक। परम्परा फरक। बाटो फरक।
तर संवाद, आत्मचिन्तन र मानवीय सम्मानको सम्भावना सबैका लागि खुला छ।
यो यात्रा तपाईंको पनि हो, मेरो पनि हो।
आफूलाई चिन्नु, अरूलाई बुझ्नु र आफ्नो विश्वासका कारण अरूको सम्मान नगुमाउनु—यही यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो।
१०. सत्यको परीक्षा
सत्यको परीक्षा तर्कमा मात्र होइन, जीवनमा पनि हुन्छ।
यदि मेरो ज्ञानले मलाई अरूभन्दा ठूलो बनायो भने त्यो ज्ञानसँगै मेरो अहंकार पनि बढिरहेको हुन सक्छ।
यदि मेरो भक्तिले मलाई अरूभन्दा पवित्र ठान्न सिकायो भने मैले भक्तिको मर्म बुझ्न बाँकी छ।
यदि मेरो धर्मले मलाई अरूबाट घृणापूर्वक छुट्यायो भने मैले धर्मको नाम र धर्मको मर्मबीचको भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ।
साँचो सत्यको चिन्ह—करुणा।
साँचो शक्तिको चिन्ह—विनम्रता।
साँचो ज्ञानको चिन्ह—विवेक र प्रेम।
यसको अर्थ सत्यका नाममा उठेका सबै मतभेद गलत हुन् भन्ने होइन। सत्यको खोजीमा प्रश्न गर्न सकिन्छ, तर्क गर्न सकिन्छ, असहमति जनाउन सकिन्छ। अन्यायविरुद्ध उभिन पनि सकिन्छ।
तर असहमति र घृणा एउटै कुरा होइनन्। प्रतिरोध र प्रतिशोध एउटै कुरा होइनन्। दृढता र अहंकार एउटै कुरा होइनन्।
जसले एकताको मर्म बुझ्छ, ऊ अन्यायविरुद्ध उभिँदा पनि मानवीय गरिमा बिर्सन खोज्दैन। उसले आफ्नो विश्वासलाई अरूको अपमान गर्ने हतियार बनाउँदैन।
उसका लागि मन्दिर, मस्जिद, गिर्जाघर र गुरुद्वारा फरक परम्पराका पवित्र स्थल हुन्। तिनको उपासनापद्धति र विश्वास फरक हुन सक्छन्, तर तिनमा प्रवेश गर्ने मानिसको सम्मान समान रहनुपर्छ।
एकताको अनुभूति भनेको सबैको विश्वास एउटै बनाउनु होइन; फरक विश्वासबीच पनि मानवताको सम्बन्ध जोगाइराख्नु हो।
यहीँ ज्ञानको विनम्रता छ। यहीँ भक्तिको गरिमा छ। यहीँ सत्यको जीवन्त परीक्षा छ।
११. अन्तिम कुरा
रूप अनेक—तर शक्ति एक।
शक्ति अनेक—तर सत्य एक।
यो बुझ्नु नै धर्मको सारतर्फको यात्रा हो।
मूर्तिमा नअड्किनुहोस्—मूर्तिको मर्म बुझ्नुहोस्।
नाममा नलड्नुहोस्—नामले बोकेको भाव बुझ्नुहोस्।
मन्दिरमा नरोकिनुहोस्—मन्दिरबाट घर फर्केर आमालाई ढोग्नुहोस्, भोकालाई भोजन दिनुहोस्, दुःखीलाई सहारा दिनुहोस् र प्रकृतिको संरक्षण गर्नुहोस्।
किनभने धर्मको मर्म पूजास्थलमा मात्र सीमित हुँदैन। त्यो हाम्रो व्यवहारमा, सम्बन्धमा र जिम्मेवारीमा पनि प्रकट हुनुपर्छ।
जुन दिन तपाईंले हिमालमा, नदीमा, माटोमा, रुखमा, पशुमा र मान्छेमा अस्तित्वको गहिरो सम्बन्ध अनुभव गर्न थाल्नुहुन्छ—
त्यस दिन तपाईंको दृष्टि बदलिन थाल्छ।
मन्दिरको महत्त्व हराउँदैन; मन्दिरको अर्थ अझ विस्तृत हुन्छ।
पूजा केवल हात जोड्नुमा सीमित रहँदैन। त्यो सेवा, करुणा, प्रेम र सत्यनिष्ठ जीवनमा पनि प्रकट हुन्छ।
जुन हृदयमा करुणा जाग्छ, जुन व्यवहारमा प्रेम बाँच्छ र जुन जीवन सत्यको खोजीमा समर्पित हुन्छ—त्यहीँ मन्दिरको मर्म जीवित हुन्छ।
अनि तपाईं आफैँ मन्दिर बन्नुहुन्छ।
एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति।
सत्य एक हो—विद्वान्हरूले त्यसलाई अनेक नामले बोलाउँछन्।
— ऋग्वेद १.१६४.४६
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
0 Comments