नवरात्री: आत्म-रूपान्तरणको यात्रा
गणेश कटवाल
१. व्रत किन बस्ने? केका लागि ? कसरी ?
कसैले सोधेको छ—व्रत किन बसिन्छ ? यसको फाइदा के हो? व्रत बसेर के प्राप्त हुन्छ ?
यी प्रश्न आफैँलाई नसोधी बसेको व्रत केवल शरीरको कष्ट बन्न सक्छ। त्यसैले व्रत बस्नुअघि यसको अर्थ र उद्देश्य बुझ्नु आवश्यक छ।
उपवास शब्दलाई परम्परागत रूपमा ‘उप’ अर्थात् नजिक र ‘वास’ अर्थात् बस्नुका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यसलाई आफ्नै शरीरको नजिक बस्नु, आफ्नै भित्र फर्कनु र परमात्माको सन्निकट रहने अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
साँचो उपवासको एउटा अर्थ यही हो—बाहिरको कोलाहलबाट केही समय अलग भएर आफ्नै शरीर, मन, विचार र चेतनालाई नियाल्नु।
भान्साको वरिपरि मन घुमाउँदै, दिनभरि भोजनकै कुरा गर्दै बसेको व्रतले भोजनबाट केही समय टाढा त राख्ला, तर मनलाई आफैँसँग नजिक ल्याउँछ नै भन्ने छैन।
व्रतको सार भोक सहनु मात्र होइन, आफूलाई बुझ्नु हो।
त्यसैले प्रश्न गरौँ—म किन व्रत बस्दै छु ? यसले मेरो जीवनमा के परिवर्तन ल्याउनेछ ? म आफ्नो व्यवहारमा के सुधार्न चाहन्छु ?
आफैँलाई सोधिएका यी प्रश्न नै आत्मरूपान्तरणको पहिलो पाइला हुन्।
२. व्रतको सही विधि: माग्ने कि आफूलाई बदल्ने?
व्रतको सही विधि केवल कर्मकाण्डको पालना होइन; आफूले गरेको साधनाको उद्देश्य बुझ्नु पनि हो।
समाजलाई देखाउन, परिवारलाई प्रभावित पार्न वा देवीलाई खुसी बनाएर आफ्नो इच्छा पूरा गराउन मात्र व्रत बसियो भने साधना र अपेक्षाबीचको सम्बन्ध बुझ्न बाँकी रहन्छ।
जब हामी भन्छौँ—“हे माता, नौ दिन भोकै बस्छु, मलाई यो दिनुस्, त्यो दिनुस्, मेरा शत्रु नष्ट गरिदिनुस्”—त्यहाँ भक्ति मात्र छैन, लेनदेनको भावना पनि मिसिएको हुन सक्छ।
तर माग्नु मानवीय कमजोरी हो, पाप होइन। मानिस दुःखमा पर्दा सहारा खोज्छ, अनिश्चिततामा आशा खोज्छ र असहाय हुँदा प्रार्थना गर्छ। भगवानप्रतिको आस्थाले उसलाई आश्रय दिन सक्छ।
समस्या माग्नुमा होइन, माग्नुलाई नै साधनाको अन्तिम उद्देश्य बनाउनुमा छ।
सावित्रीको कथा पनि प्रेम, बुद्धि, धैर्य र सङ्कल्पको महत्त्व सम्झाउने कथा हो। उनले यमसँग संवाद गर्दै आफ्नो विवेक र निष्ठाका माध्यमबाट पतिलाई जीवनमा फर्काउने प्रसङ्ग प्राप्त गरिन्। यस कथालाई निष्क्रिय रूपमा वरदान पर्खनेभन्दा सत्य र प्रेमका पक्षमा दृढतापूर्वक उभिने साहसका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
शक्ति भनेको हात फैलाउनु मात्र होइन, सत्यका पक्षमा उभिन सक्ने साहस पनि हो।
प्रार्थना गर्नुहोस्, माग्नुहोस्, आशा राख्नुहोस्—तर आफ्नै जिम्मेवारी नबिर्सनुहोस्। आफूले गर्न सक्ने कर्मलाई भगवानको जिम्मा लगाएर नबस्नुहोस्।
भगवानप्रतिको प्रेमले मानिसलाई अझ करुणामय, जिम्मेवार र विनम्र बनाउनुपर्छ। यदि साधनाले अहंकार बढाउँछ, अरूलाई तुच्छ देखाउँछ वा आफ्नै कर्तव्यबाट टाढा लैजान्छ भने साधनाको उद्देश्यबारे पुनः विचार गर्नुपर्छ।
३. नवरात्री के हो? आत्मरूपान्तरणका तीन चरण
नवरात्रीलाई आत्मरूपान्तरणको यात्राका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। प्रकृतिका तीन गुण—तमस, रजस र सत्व—लाई आत्मसमीक्षाका तीन चरणका रूपमा लिएर हामी आफ्नो जीवन नियाल्न सक्छौँ।
यो नवरात्रीका सबै परम्पराको एउटै शास्त्रीय व्याख्या होइन, बरु आत्मचिन्तनका लागि अपनाउन सकिने एउटा दार्शनिक दृष्टि हो।
परम्परागत दर्शनमा तमस, रजस र सत्व प्रकृतिका तीन गुण हुन्। यी मानिसको मन, व्यवहार र प्रवृत्तिमा विभिन्न अनुपातमा क्रियाशील रहन्छन्।
तमस—जडता, आलस्य, अज्ञान र विवेकलाई ढाक्ने प्रवृत्ति।
रजस—सक्रियता, इच्छा, महत्त्वाकाङ्क्षा, आसक्ति र निरन्तर केही प्राप्त गर्ने दौड।
सत्व—स्पष्टता, सन्तुलन, शान्ति, विवेक र निर्मलताको प्रवृत्ति।
यी गुणलाई केवल असल र खराबको सरल वर्गीकरणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। रजसले कर्म र सक्रियता पनि दिन्छ; सत्वले विवेक र शान्ति दिन्छ। तर सत्वप्रतिको अहंकार वा आसक्ति पनि बन्धन बन्न सक्छ।
उद्देश्य कुनै एउटा गुणलाई घृणा गर्नु होइन, आफूभित्र तिनको प्रभाव चिन्नु र तिनको बन्धनबाट क्रमशः मुक्त हुँदै जानु हो।
यस यात्रालाई नवरात्रीका नौ दिनसँग जोडेर हेर्दा पहिलो तीन दिन तमसको पहिचान, दोस्रो तीन दिन रजसको निरीक्षण र अन्तिम तीन दिन सत्वको विकासका लागि समर्पित गर्न सकिन्छ।
दशौँ दिन विजय दशमी आउँछ—बाहिरको विजयसँगै भित्रका विकृतिमाथि विजय प्राप्त गर्ने सङ्कल्पको दिन।
काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, अहंकार, आलस्य, हिंसा र छललाई आफ्ना दश प्रतीकात्मक शत्रुका रूपमा चिनौँ।
नवरात्रीको यात्रा आफूलाई दोषी ठहर्याउने यात्रा होइन; आफूलाई चिन्दै, सुधार्दै र स्वतन्त्र बनाउँदै लैजाने यात्रा हो।
४. पहिलो तीन दिन: तमसलाई चिन्ने
पहिलो तीन दिनलाई आफ्नो जीवनमा जडता र अज्ञानले पारेको प्रभाव नियाल्ने समयका रूपमा लिन सकिन्छ।
“भोलि गरौँला” भनेर थाती राखेका काम, अनावश्यक आलस्य, अव्यवस्थित दिनचर्या, राति अबेरसम्म जाग्ने र बिहान उठ्न नसक्ने बानी—यी सबैलाई आत्मसमीक्षाको विषय बनाउन सकिन्छ।
तर हरेक थकान आलस्य होइन। कहिलेकाहीँ शरीरलाई आराम चाहिएको हुन्छ। कहिलेकाहीँ मानिस मानसिक तनाव वा जिम्मेवारीको भारले थाकेको हुन्छ। त्यसैले आफूलाई गाली गर्नुभन्दा आफ्ना अवस्थालाई बुझ्नु आवश्यक छ।
यी तीन दिन आफैँसँग इमानदार बनौँ।
मेरो समय कहाँ खर्च भइरहेको छ? कुन बानीले मेरो क्षमता कमजोर बनाइरहेको छ? कुन काम मैले डर, अल्छी वा अनावश्यक बहानाका कारण टारिरहेको छु ?
आफ्ना कमजोरी देख्नु आत्मग्लानि होइन। कमजोरी देखेपछि सुधारको बाटो खोल्नु नै आत्मज्ञानको सुरुआत हो।
आफूभित्रको अन्धकारलाई गाली गरेर होइन, चिनेपछि मात्र त्यसमा प्रकाश ल्याउन सकिन्छ।
५. दोस्रो तीन दिन: रजस र मनको दौडलाई नियाल्ने
बीचका तीन दिन मनको दौड हेर्ने समय हुन्।
हामी दिनभरि दौडिरहेका हुन्छौँ—धनका लागि, पदका लागि, प्रतिष्ठाका लागि, अरूभन्दा अगाडि पुग्नका लागि। तर कहिलेकाहीँ आफू कहाँ पुग्न चाहन्छौँ भन्ने प्रश्न सोध्न बिर्सन्छौँ।
सम्भव भए बिहान केही समय चाँडै उठ्नुहोस्। पूर्वतिरको आकाशमा फैलिँदै गरेको उज्यालो हेर्नुहोस्। सहज आसनमा बस्नुहोस्, शरीरलाई सहज राख्नुहोस् र आँखा चिम्लेर मनमा उठिरहेका विचारलाई नियाल्नुहोस्।
विचारलाई जबर्जस्ती रोक्ने प्रयास नगर्नुहोस्। विचार उठे भनेर आफूलाई दोष नदिनुहोस्। तिनलाई पछ्याउनुभन्दा तिनको उपस्थितिलाई चिन्न अभ्यास गर्नुहोस्।
ध्यान कुनै क्रियाको नाम मात्र होइन; आफ्ना अनुभवप्रति सचेत र सजग रहने अवस्था पनि हो।
जप गर्नुहोस्, प्रार्थना गर्नुहोस्, मन्त्र उच्चारण गर्नुहोस्—तर ती अभ्यास गर्दा मन कहाँ छ भन्ने कुरा पनि बुझ्नुहोस्।
आफैँलाई सोध्नुहोस्—मेरो मन कसको पछाडि दौडिरहेको छ ? धनको ? पदको ? प्रतिष्ठाको ? अरूसँगको तुलनाको ? कि अरूलाई हराउने इच्छाको ?
यी तीन दिन कम्तीमा बीस–पच्चीस मिनेट सामाजिक सञ्जालबाट टाढा बसेर आफूलाई समय दिनुहोस्। योजना बनाउने र अरूका गतिविधि हेर्ने क्रमबाट केही समय अलग हुनुहोस्।
सुरुमा असहज लाग्न सक्छ। किनभने हामी बाहिरी संसारका आवाजसँग यति अभ्यस्त भएका छौँ कि आफ्नै मनको आवाज सुन्ने अभ्यास कम भएको छ।
तर आफूलाई दिएको समय व्यर्थ जाँदैन। त्यसले आफ्नो आवश्यकता, कमजोरी र प्राथमिकता बुझ्ने अवसर दिन्छ।
गन्ती पूरा गर्न गरिएको लाखौँ माला जपभन्दा, सचेत मनले प्रेमपूर्वक गरिएको एक माला जपको अनुभव बढी गहिरो हुन सक्छ।
६. अन्तिम तीन दिन: सत्वको विकास
अब आफ्नो जीवनमा स्पष्टता, सन्तुलन र शान्ति बढाउने अभ्यास गरौँ।
यी तीन दिन प्रकृतिसँग नजिक हुने प्रयास गर्नुहोस्। पक्षीको आवाज सुन्नुहोस्, सूर्योदय हेर्नुहोस्, खुला आकाशमुनि केही समय बिताउनुहोस्। प्रकृतिलाई केवल उपभोगको वस्तु होइन, सहअस्तित्वको संसारका रूपमा हेर्नुहोस्।
सत्व भनेको शान्त देखिनु मात्र होइन; विचार, व्यवहार र निर्णयमा विवेक र सन्तुलन बढ्नु पनि हो।
आफ्नो परिवारसँग समय बिताउनुहोस्। घरका सदस्यसँग मिठो बोल्नुहोस्। कसैको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्। घरको काममा सहभागी हुनुहोस्। सम्भव भए भोकाएका व्यक्तिलाई भोजन गराउनुहोस् र असहायलाई सहयोग गर्नुहोस्।
सत्व व्यक्तिगत शान्तिमा मात्र सीमित हुँदैन। त्यो सम्बन्धमा पनि प्रकट हुन्छ।
आफू एकान्तमा शान्त छु भन्नु पर्याप्त छैन, यदि मेरो व्यवहारले घरका अरू सदस्यलाई निरन्तर तनाव दिइरहेको छ भने। ध्यानमा आनन्द अनुभव गर्नु राम्रो हो, तर त्यस आनन्दले अरूप्रति धैर्य, सम्मान र करुणा बढायो भने यसको जीवनोपयोगी अर्थ अझ स्पष्ट हुन्छ।
एकान्तको साधना आफ्नो लागि हो; साझा सद्भाव सबैका लागि।
दुवै आवश्यक छन्।
आत्मज्ञानको वास्तविक परीक्षा आफूले कति शान्ति अनुभव गर्यो भन्नेमा मात्र होइन, आफ्नो उपस्थितिले अरूको जीवनमा कति करुणा, सम्मान र सहजता थप्यो भन्नेमा पनि हुन्छ।
७. व्रतको आधारभूत नियम: शरीरप्रति करुणा
व्रतको पहिलो आधारभूत नियम हो—आफ्नो शरीरप्रति करुणा राख्नु।
हाम्रो शरीरलाई भगवानको मन्दिरका रूपमा मान्ने हो भने त्यसको हेरचाह गर्नु पनि साधनाको हिस्सा हो। शरीरलाई अनावश्यक पीडा दिनु, स्वास्थ्यका आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्नु वा धार्मिक डरका कारण जोखिम उठाउनु उचित हुँदैन।
बच्चा, वृद्ध, गर्भवती, स्तनपान गराइरहेका व्यक्ति, बिरामी वा नियमित औषधि सेवन गर्ने व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य र अवस्थाअनुसार व्रतको स्वरूप तय गर्नुपर्छ। मधुमेह वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिले उपवास गर्नुअघि चिकित्सकीय सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।
धार्मिक आस्था र स्वास्थ्यको संरक्षणलाई परस्पर विरोधी ठान्नु आवश्यक छैन।
व्रतको बहानामा सामान्यभन्दा बढी खाने, अनावश्यक पकवान बनाएर भोजनकै वरिपरि दिन बिताउने वा अरूलाई श्रमको भार बोकाउने प्रवृत्तिबारे पनि विचार गर्नुपर्छ।
भोजनलाई सचेततापूर्वक ग्रहण गर्नु, आफ्नो शरीरको आवश्यकता बुझ्नु र अन्नको सम्मान गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। तर के खाइन्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ; भोजनको गुणस्तर र त्यसलाई ग्रहण गर्ने तरिका दुवैमा ध्यान दिनुपर्छ।
भोजन केवल पेट भर्ने वस्तु होइन; यो शरीरको आवश्यकता, प्रकृतिको उपहार र श्रमको परिणाम हो।
व्रतको वास्तविक उपलब्धि शरीरलाई कमजोर बनाउनु होइन, शरीर र मनप्रति अझ सचेत बन्नु हो।
जुन व्रतले करुणा, विनम्रता र प्रेम बढाउँदैन; रिस, द्वेष र अहंकार घटाउने प्रयास गर्दैन—त्यसको उद्देश्यबारे फेरि सोच्न आवश्यक छ।
नौ दिनका लागि एउटा सङ्कल्प गरौँ—म आफ्ना क्रोध र द्वेषलाई चिन्न प्रयास गर्नेछु। कसैलाई अनावश्यक दुःख दिनेछैन। सम्भव भएसम्म सबै जीवप्रति करुणा र सम्मानको दृष्टि राख्नेछु।
सङ्कल्प गर्नु सजिलो छ; त्यसलाई दैनिक व्यवहारमा उतार्नु नै साधना हो।
८. व्रतको भार कसले बोक्छ? अदृश्य पीडाको खोजी
यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ—घरमा कोही उपवास बस्छ, तर भान्सामा कोही खट्छ?
हाम्रा धेरै घरमा चाडपर्व र व्रतका समयमा भोजन तयार गर्ने, भान्सा सफा गर्ने, घर व्यवस्थित राख्ने र सबैलाई खुवाउने कामको ठूलो हिस्सा महिलाले सम्हालिरहेका हुन्छन्। कतिपय अवस्थामा उनीहरू सबैलाई खुवाएपछि मात्र आफू खान बस्छन्।
यो श्रम हो। यो समय हो। यो जिम्मेवारी हो। तर यसलाई प्रायः छुट्टै तपस्या वा योगदानका रूपमा हेरिँदैन।
पुरुषको उपवासलाई साधना भनिन्छ; महिलाको निरन्तर श्रमलाई कर्तव्य मानेर सामान्य बनाइन्छ। यही विरोधाभासमाथि प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ।
आफ्नो साधनाका लागि अरूलाई असमान श्रमको भार बोकाउनु उचित हुँदैन। व्रत बस्ने व्यक्तिले घरको काममा सहभागी हुनुपर्छ र परिवारका सबै सदस्यले श्रम न्यायोचित रूपमा बाँड्नुपर्छ।
आफ्नो साधनाको भार अरूको काँधमा राखेर प्राप्त हुने पुण्यको दाबीले आत्मसमीक्षाको माग गर्छ।
यसको अर्थ महिलाले पुरुषको जस्तै व्रत बस्नैपर्छ भन्ने होइन। उनीहरूलाई आफ्नो स्वास्थ्य, इच्छा, समय र विश्वासअनुसार साधना गर्ने स्वतन्त्रता हुनुपर्छ।
महिला केवल पीडित होइनन्; उनीहरू पनि साधक, निर्णयकर्ता र परिवर्तनका संवाहक हुन्। उनीहरूलाई आफ्नै चेतना, विवेक र आध्यात्मिक यात्राको पूर्ण अधिकार छ।
यससँगै अर्को गम्भीर प्रश्न पनि जोडिन्छ—गर्भवती, सुत्केरी, महिनावारी भइरहेकी वा कुनै स्वास्थ्य समस्या भएकी महिलालाई “व्रत नबसे दोष लाग्छ” भनेर डर देखाउनु कति उचित छ?
धार्मिक अभ्यास स्वेच्छा, विवेक र करुणामा आधारित हुनुपर्छ। डर देखाएर कसैलाई स्वास्थ्य जोखिममा पार्नु धर्मको मर्मसँग मेल खाँदैन।
महिनावारीलाई अपवित्रताको पर्याय बनाउनुको सट्टा यसलाई मानव शरीरको प्राकृतिक जैविक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ। यस समयमा सरसफाइ, आराम, स्वास्थ्य र व्यक्तिगत आवश्यकताको सम्मान गर्नुपर्छ।
देवीलाई शक्ति मान्ने समाजले महिलाको शरीर, स्वास्थ्य र स्वायत्ततालाई पनि सम्मान गर्न सक्नुपर्छ।
शक्तिको पूजा गर्ने संस्कृतिले शक्तिको सम्मान व्यवहारमै देखाउनुपर्छ।
९. पाखण्ड र साँचो पूजा
मन्दिरमा गएर माताको चरणमा ढोग्छौँ। तर घरमा, समाजमा र आफ्नै व्यवहारमा त्यही माताको सम्मान गर्न बिर्सन्छौँ।
छोरीको पाउ पूजा गर्छौँ, तर उसको इच्छा र निर्णयलाई महत्त्व दिँदैनौँ। देवीलाई शक्तिस्वरूपा मान्छौँ, तर वास्तविक जीवनमा महिलाको स्वतन्त्रताबाट डराउँछौँ।
यो कस्तो पूजा हो? यो कस्तो विरोधाभास हो?
नौ दिन माताको पूजा गर्ने, तर वर्षभरि महिलामाथि घृणा, अपमान वा हिंसा गर्ने व्यवहारलाई धर्मको नाममा उचित ठहराउन सकिँदैन।
यस्ता विरोधाभास अरू क्षेत्रमा पनि देखिन्छन्। गाईलाई माता भन्ने तर गाईको कल्याणलाई बेवास्ता गर्ने; बागमतीमा स्नान गर्ने तर नदी प्रदूषित गर्ने; मन्दिरमा दान गर्ने तर छिमेकीको दुःखप्रति आँखा चिम्लने; प्रसाद बाँड्ने तर जातका नाममा भेदभाव गर्ने।
यी सबै व्यवहारले एउटै प्रश्न उठाउँछन्—हामीले पवित्र मानेका मूल्यहरूलाई जीवनमा कति उतारेका छौँ ?
धर्मको परीक्षा केवल पूजा, दान वा अनुष्ठानमा हुँदैन। हाम्रो व्यवहार, निर्णय र अरूप्रतिको दृष्टिमा पनि हुन्छ।
भगवद्गीताको बाह्रौँ अध्यायमा आएको “अद्वेष्टा सर्वभूतानां” अर्थात् समस्त प्राणीप्रति द्वेषरहित रहने भाव भक्तिको महत्त्वपूर्ण आदर्श हो।
शबरीको कथा पनि प्रेम र भक्तिको महत्त्व सम्झाउने प्रसङ्ग हो। उनले रामलाई बेर अर्पण गरेको लोकप्रिय कथाले बाहिरी वैभवभन्दा आत्मीय भावको महत्त्व देखाउँछ।
तर भाव महत्त्वपूर्ण छ भन्दैमा विधि वा परम्पराको अवमूल्यन गर्नु आवश्यक छैन। विधि आस्थाको अभिव्यक्ति हुन सक्छ; त्यसको उद्देश्य र मानवीय प्रभाव बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
विधि भावको अभिव्यक्ति हो, भावको विकल्प होइन।
यदि तपाईं शक्तिका उपासक हुनुहुन्छ भने नारी, छोरी, बुहारी, बहिनी र बाटोमा हिँड्ने हरेक महिलालाई सम्मानपूर्ण दृष्टिले हेर्नुहोस्। साथै, हरेक व्यक्तिको मर्यादा र अधिकारलाई स्वीकार गर्नुहोस्।
देवीको दर्शन मन्दिरमा गर्नुहोस्, तर करुणा र सम्मानको अभ्यास जीवनमा पनि गर्नुहोस्।
त्यहीँ पूजाले व्यवहारको रूप लिन्छ।
१०. कलशको वास्तविक अर्थ: प्रतीकबाट चेतनातर्फ
नवरात्री आउँदा हामी सोध्छौँ—कस्तो कलश थाप्ने? कहाँ राख्ने? कसरी पूजा गर्ने?
यी प्रश्न धार्मिक परम्परा र विधिसँग सम्बन्धित छन्। तर यससँगै अर्को प्रश्न पनि सोधौँ—कलश स्थापना गर्दा म आफ्नो भित्र के स्थापना गर्दै छु?
माटोको कलशलाई शरीरको प्रतीकका रूपमा हेर्न सकिन्छ। त्यसमा भरिएको जललाई जीवन र चेतनाको स्मरणका रूपमा लिन सकिन्छ। आँपका पातलाई हरियाली र जीवनको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
नौ दिनसम्म बालिएको ज्योतिले हाम्रो भित्रको विवेक, आशा र चेतनालाई निरन्तर जागृत राख्ने सङ्कल्प सम्झाउन सक्छ।
यी प्रतीकहरूको आध्यात्मिक अर्थ खोज्नुको उद्देश्य परम्परालाई गलत ठहराउनु होइन, त्यससँग आफ्नो जीवनको सम्बन्ध बुझ्नु हो।
कलश स्थापना गर्नु राम्रो हो। विधिपूर्वक पूजा गर्नु पनि आस्थाको अभिव्यक्ति हो। तर प्रतीकको सम्मान गर्दै त्यसले सम्झाउने मूल्यलाई बिर्सनु हुँदैन।
साधनलाई सम्मान गरौँ, तर साध्यलाई नबिर्सौँ।
कलश राखेर चेतनाको दियो नबाल्नु अपूर्णता हो। पूजा गरेर पनि व्यवहारमा करुणा नउतार्नु आत्मसमीक्षाको विषय हो।
कलश स्थापना गर्न सकिएन भने पनि निराश हुनुपर्दैन। आफ्नो परम्परा र विश्वासअनुसार सरल पूजा, प्रार्थना वा केही समयको मौन चिन्तन गर्न सकिन्छ।
महत्त्वपूर्ण कुरा बाहिरी व्यवस्थाले मात्र आफ्नो साधनाको मूल्य निर्धारण गर्छ भन्ने सोचबाट मुक्त हुनु हो।
विधिको शरीरमा भावनाको आत्मा राख्नु—यही साधनाको सार हो।
११. जागरणको वास्तविक अर्थ
नवरात्रीको रात बाहिरी कोलाहलबाट केही समय अलग भएर आफ्नै आवाज सुन्ने अवसर पनि हुन सक्छ।
जागरण भनेको रातभरि नसुत्नु मात्र होइन। भजन–कीर्तन गर्नु, नाच्नु र गाउनु पनि उत्सवका सुन्दर अभिव्यक्ति हुन्। तर जागरणको आन्तरिक अर्थ सचेतता र विवेकसँग पनि जोडिन्छ।
नाच्नुहोस्, गाउनुहोस्, उत्सव मनाउनुहोस्। तर आफ्नो व्यवहार, भावना र जिम्मेवारीप्रति पनि सजग रहनुहोस्।
होसपूर्वक गरिएको उत्सवले आनन्द दिन्छ; अरूलाई दुःख दिएर गरिएको उत्सवले आत्मसमीक्षाको प्रश्न उठाउँछ।
आजको युगमा जागरणको अर्को परीक्षा पनि छ। रातभरि मोबाइलको स्क्रिन हेरेर जाग्नु र आफ्नै मनप्रति सचेत रहनु एउटै कुरा होइन।
सामाजिक सञ्जालमा “नौ दिन निर्जला व्रत”, “म नै ठूलो भक्त” जस्ता प्रदर्शनमार्फत अरूभन्दा श्रेष्ठ देखिन खोज्दा साधना फेरि अहंकारको साधन बन्न सक्छ।
तर सामाजिक सञ्जालमा धार्मिक अनुभव साझा गर्नु आफैँमा गलत होइन। प्रश्न उद्देश्यको हो—हामी प्रेरणा बाँडिरहेका छौँ कि अरूको प्रशंसा खोजिरहेका छौँ?
साँचो जागरण अरूलाई आफ्नो भक्ति देखाउनु मात्र होइन, आफ्नै अज्ञानलाई देख्न सक्ने हुनु हो।
साधना एकान्तमा फुल्न सक्छ, सामूहिक उत्सवमा पनि फुल्न सक्छ। दुवैको मूल्य तिनमा रहेको सचेतता, प्रेम र जिम्मेवारीले निर्धारण गर्छ।
१२. कृतज्ञता: सबैभन्दा ठूलो प्रार्थना
आत्मचिन्तन, संयम र सचेत अभ्यासका केही दिनपछि आफूभित्रका केही कुरा स्पष्ट भएको अनुभव हुन सक्छ।
हामीले पहिले बेवास्ता गरेका सामान्य कुराहरू—शरीरको स्वास्थ्य, परिवारको साथ, प्रकृतिको सौन्दर्य, भोजनको उपलब्धता र अरूको सहयोग—अझ महत्त्वपूर्ण लाग्न थाल्न सक्छन्।
यो अनुभव कुनै चमत्कारको प्रमाण हुनु आवश्यक छैन। कहिलेकाहीँ ध्यानपूर्वक जीवन नियाल्दा पहिले नै उपस्थित रहेका कुराहरूको मूल्य बुझ्न थाल्छौँ।
जुन दिन मानिस केही समय रोकिन्छ, प्रकृतिको आवाज सुन्छ, सूर्योदय हेर्छ र आफ्ना सम्बन्धलाई ध्यानपूर्वक नियाल्छ, उसले जीवनका साना तर महत्त्वपूर्ण पक्षहरू देख्न सक्छ।
जुन दिन हृदय कृतज्ञताले भरिन्छ, त्यस दिन माग मात्र गर्ने प्रवृत्ति केही कम हुन सक्छ।
किनभने कृतज्ञताले हामीलाई के छैन भन्ने प्रश्नसँगै के प्राप्त छ भन्ने कुरा पनि सम्झाउँछ।
कृतज्ञता नै सबैभन्दा ठूलो प्रार्थना हो।
यसको अर्थ मानिसले केही माग्नै हुँदैन भन्ने होइन। दुःखमा सहारा माग्नु, अन्यायविरुद्ध न्याय माग्नु, जीवनका आवश्यकताका लागि सहयोग खोज्नु मानवीय कुरा हुन्।
तर माग्नु र मागेरै बस्नु फरक कुरा हुन्।
भगवानसँग प्रार्थना गरौँ, तर आफ्नै क्षमतालाई नबिर्सौँ। अरूको सहयोग स्वीकार गरौँ, तर आफूले गर्न सक्ने सहयोगबाट पछि नहटौँ।
आफूले पाएको ज्ञान बाँडौँ। कसैको दुःखमा साथ दिऔँ। कसैको हात समातौँ। समाजलाई अलि न्यायपूर्ण, संवेदनशील र सहज बनाउन आफ्नो हिस्साको योगदान गरौँ।
माग्ने ऊर्जालाई सहयोग गर्ने ऊर्जामा बदल्न सिकौँ।
कृतज्ञता केवल धन्यवाद भन्नु होइन; आफूले पाएको जीवन र अवसरलाई अरूको हितमा पनि उपयोग गर्नु हो।
१३. अहंकार: सबैभन्दा सूक्ष्म चोर
व्रत जसरी बस्नुहोस्, पूजा जसरी गर्नुहोस्, ध्यान जति समय गर्नुहोस्—तर आफ्नो साधनालाई अहंकारको आधार नबनाउनुहोस्।
कहिलेकाहीँ मानिसले आफूलाई अरूभन्दा बढी धार्मिक, पवित्र वा ज्ञानी ठान्न थाल्छ। आफ्नो साधनाको तुलना अरूसँग गर्छ र अरूलाई कम भक्त वा कम योग्य ठान्छ।
यहीँ साधनाको उद्देश्य फेरि जाँच्नुपर्ने हुन्छ।
अहंकार सबैभन्दा सूक्ष्म चोर हो। यो धन, पद र प्रतिष्ठामा मात्र होइन, ज्ञान, सेवा, त्याग र धार्मिक कर्ममा पनि प्रवेश गर्न सक्छ।
अहंकार सबैभन्दा सूक्ष्म चोर हो—सबैभन्दा पवित्र कर्ममा पनि छिर्छ।
यसको अर्थ आफ्नो साधना लुकाउनैपर्छ वा धार्मिक अनुभव साझा गर्नु हुँदैन भन्ने होइन। तर साधना अरूको प्रशंसा प्राप्त गर्ने माध्यम नबनोस्।
आफूले गरेको उपवासको प्रदर्शन गर्नुभन्दा त्यसले आफ्नो व्यवहारमा के परिवर्तन ल्यायो भनेर हेर्नु बढी उपयोगी हुन्छ।
व्रत गर्न सक्नुभएन भने अपराधबोधमा नडुब्नुहोस्। स्वास्थ्य, परिस्थिति र जिम्मेवारीका कारण कुनै धार्मिक अभ्यास पूरा गर्न नसक्नुले मानिसको सम्पूर्ण आस्था वा नैतिक मूल्य निर्धारण गर्दैन।
भगवानलाई हिसाब राख्ने व्यापारीका रूपमा मात्र कल्पना गर्नु आवश्यक छैन। भक्ति, करुणा र प्रेमको परम्पराले मानिसलाई आफ्नो हृदय र कर्मको समीक्षा गर्न पनि सिकाउँछ।
त्यसैले कुनै दुःखीको हात थाम्नुहोस्। परिवारका सदस्यको कुरा सुनिदिनुहोस्। अन्यायमा परेका व्यक्तिलाई सम्भव सहयोग गर्नुहोस्।
सेवा गर्दा पनि आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्ने प्रवृत्तिबाट जोगिनुहोस्।
साधनाले हामीलाई ठूलो देखाउन होइन, अझ विनम्र र मानवीय बनाउनुपर्छ।
१४. समाजका दश रावण: आफ्नै व्यवहारको परीक्षण
विजय दशमीअघि एकपटक आफ्नो भित्र र वरिपरि हेरौँ।
हामीले प्रतीकात्मक रूपमा चिन्ने दस रावण यस्ता हुन सक्छन्—
१. आफ्नो उपवासको श्रम अरूको काँधमा राख्नु।
२. छोरीलाई देवी मान्ने तर उसको इच्छा र निर्णयलाई महत्त्व नदिनु।
३. दाइजो माग्ने वा त्यसलाई सामाजिक प्रतिष्ठाको विषय बनाउनु।
४. महिनावारीलाई अपवित्रताको नाम दिएर महिलालाई अपमानित गर्नु।
५. पशुलाई पूज्य मान्ने तर उसको कल्याणप्रति बेवास्ता गर्नु।
६. नदीलाई पवित्र मान्ने तर त्यसलाई प्रदूषित गर्नु।
७. मन्दिरमा दान गर्ने तर गरिबको दुःखप्रति उदासीन रहनु।
८. जातका नाममा विभेद गर्नु र धार्मिक वा सामाजिक स्थलमा प्रवेशको अधिकारबाट वञ्चित गर्नु।
९. सामाजिक सञ्जालमा धार्मिक प्रदर्शनमार्फत अरूभन्दा श्रेष्ठ देखिन खोज्नु।
१०. प्रार्थना र व्रतलाई अरूको विनाश वा अहित चाहने माध्यम बनाउनु।
यी दस बुँदा रावणका शास्त्रीय शिरहरूको सूची होइनन्; हाम्रो समयका सामाजिक र नैतिक विकृतिलाई चिनाउने प्रतीकात्मक सूची हुन्।
यसको उद्देश्य अरूलाई दोषी ठहर्याउनु मात्र होइन, आफ्नै व्यवहार जाँच्नु पनि हो।
यीमध्ये कुनै एउटा प्रवृत्ति हामीभित्र छ भने त्यसलाई चिन्नु र सुधार्ने प्रयास गर्नु नै विजयको सुरुआत हो।
हामीले अरूका गल्ती देख्न सजिलै सक्छौँ। तर आफ्नै व्यवहारले कसैलाई चोट पुर्याएको छ कि छैन भनेर सोध्न गाह्रो हुन्छ।
त्यसैले विजय दशमीअघि आफूलाई सोधौँ—मैले कुन अन्यायलाई सामान्य मानेको छु ? कसको श्रमलाई बेवास्ता गरेको छु ? कसको स्वतन्त्रतालाई सीमित गरेको छु ? कुन बानीले अरूलाई दुःख दिइरहेको छ ?
रावणको पुतला जलाउनु प्रतीक हो; आफ्नै विकृति चिन्नु र सुधार्नु त्यस प्रतीकको जीवन्त अर्थ हो।
१५. विजय दशमी: भित्रको रावणलाई जित्ने दिन
विजय दशमीमा रावणको पुतला जलाएर मात्र आत्मरूपान्तरण पूरा हुँदैन।
काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, अहंकार, आलस्य, हिंसा र छल—यी प्रवृत्तिहरूलाई चिन्नु र तिनमाथि काम गर्नु हाम्रो दैनिक तपस्या हो।
यसको अर्थ मानिसले आफ्ना सबै कमजोरी एकैपटक समाप्त गर्न सक्छ भन्ने होइन। आत्मरूपान्तरण निरन्तर अभ्यास, आत्मसमीक्षा र सचेत निर्णयको प्रक्रिया हो।
महाभारतको द्रौपदी–चीरहरण प्रसङ्गले समाजको नैतिक विफलताबारे गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। सभामा शक्तिशाली र प्रतिष्ठित व्यक्तिहरू उपस्थित हुँदा पनि अन्याय रोकिएन। यस प्रसङ्गलाई हेर्दा एउटा प्रश्न उठ्छ—अन्याय गर्ने व्यक्ति मात्र दोषी हुन्छ, कि अन्याय देखेर पनि मौन बस्ने व्यवस्था र समाजको पनि जिम्मेवारी हुन्छ ?
अन्याय केवल गलत काम गर्ने हातबाट जन्मिँदैन; कहिलेकाहीँ त्यसलाई रोक्न सक्ने हातहरू निष्क्रिय रहँदा पनि त्यो बलियो हुन्छ।
यही कारण भित्रको रावण जित्नु व्यक्तिगत आत्मशुद्धिमा मात्र सीमित रहन सक्दैन। आफ्नो व्यवहार सुधार्नुका साथै अरूमाथि अन्याय हुँदा त्यसलाई सामान्य नमान्ने साहस पनि आवश्यक हुन्छ।
घरमा हिंसा हुन्छ भने त्यसलाई परम्पराको नाममा स्वीकार गर्नु हुँदैन। जातीय विभेद हुन्छ भने त्यसलाई संस्कारको नाममा उचित ठहराउनु हुँदैन। महिलाको अधिकार कुण्ठित गरिन्छ भने त्यसलाई धर्मको नाममा ढाकछोप गर्नु हुँदैन।
आत्मरूपान्तरणले विवेक दिनुपर्छ, विवेकले जिम्मेवारी जगाउनुपर्छ र जिम्मेवारीले व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ।
जब हामी आफ्नो विकृति चिन्छौँ, आफूलाई सुधार्न थाल्छौँ र अरूमाथि हुने अन्यायप्रति पनि संवेदनशील बन्छौँ, तब विजय दशमीको अर्थ जीवनमा प्रकट हुन थाल्छ।
बाहिरको रावणलाई जलाउनुहोस्, परम्पराको उत्सव मनाउनुहोस्। तर भित्रको रावणलाई बिर्सनुहुँदैन।
किनभने उत्सवको वास्तविक उपलब्धि अर्को वर्षसम्म पुतला जलाउने दिन पर्खनु होइन, आजैदेखि आफ्नो व्यवहारमा एउटा राम्रो परिवर्तन ल्याउनु हो।
१६. सारांश: नवरात्रीको वास्तविक उपलब्धि
नवरात्री केवल नौ दिनको धार्मिक अनुष्ठान होइन। यसलाई आत्म-अन्वेषण, आत्मसमीक्षा र आत्मरूपान्तरणको अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
तमस, रजस र सत्वलाई बुझ्दै, आफ्ना प्रवृत्तिलाई नियाल्दै र क्रमशः विवेक तथा करुणा बढाउँदै जाने यात्रा।
यस यात्रामा—
व्रत भनेको भोकै बस्नु मात्र होइन; आफ्नो शरीर, मन र चेतनाप्रति सचेत हुनु हो।
पूजा भनेको फूलमाला चढाउनु मात्र होइन; आफूले पूज्य मानेका मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्नु हो।
विधि आस्थाको अभिव्यक्ति हो; त्यसको उद्देश्य र मानवीय मर्म बिर्सनु हुँदैन।
ध्यान भनेको विचार जबर्जस्ती रोक्नु मात्र होइन; आफ्ना अनुभवलाई सचेततापूर्वक नियाल्ने अभ्यास पनि हो।
जागरण भनेको रातभरि बस्नु मात्र होइन; आफ्ना प्रवृत्ति, निर्णय र जिम्मेवारीप्रति होसपूर्ण हुनु हो।
कृतज्ञता भनेको प्राप्त कुरामा रमाउनु मात्र होइन; आफूले पाएको अवसर र क्षमतालाई अरूको हितमा पनि उपयोग गर्नु हो।
विजय दशमी भनेको पुतला जलाउनु मात्र होइन; आफ्ना विकृतिलाई चिन्नु, सुधार्नु र समाजमा अन्यायलाई सामान्य मान्न अस्वीकार गर्नु पनि हो।
तर यो यात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष अझै बाँकी छ।
आत्मरूपान्तरण भनेको आफूभित्र शान्ति प्राप्त गर्नु मात्र हो, कि आफूले अरूलाई दिने दुःख घटाउनु पनि हो?
हामी ध्यानमा शान्त हुन सक्छौँ, तर घरमा कठोर हुन सक्छौँ। उपवास बस्न सक्छौँ, तर अरूको श्रमलाई सामान्य ठान्न सक्छौँ। देवीको पूजा गर्न सक्छौँ, तर महिलाको स्वतन्त्रतालाई सम्मान गर्न बिर्सन सक्छौँ।
त्यसैले आत्मज्ञानको वास्तविक परीक्षा आफ्नै अनुभवमा मात्र सीमित हुँदैन।
आत्मज्ञानको वास्तविक परीक्षा आफूले कति शान्ति अनुभव गर्यो भन्नेमा मात्र होइन, आफ्नो उपस्थितिले अरूको जीवनमा कति करुणा, सम्मान र सहजता थप्यो भन्नेमा पनि हुन्छ।
यहीँबाट आत्मरूपान्तरण व्यक्तिगत साधनाबाट पारिवारिक र सामाजिक जिम्मेवारीतर्फ विस्तार हुन्छ।
अनि अन्त्यमा एउटा प्रश्न—
आफू परिवर्तन हुनु। तर आफू मात्र होइन, वरपर पनि हेर्नुहोस्।
भान्सामा खट्ने आमा, छोरी, बहिनी, श्रीमतीलाई सोध्नुहोस्—
“तिम्रो नवरात्री कहाँ छ?”
के उनीहरूले पनि आफ्नो साधनाका लागि समय पाएका छन् ? के उनीहरूको श्रमको सम्मान भएको छ ? के उनीहरूले आफ्नो इच्छा, स्वास्थ्य र स्वतन्त्रताअनुसार पूजा वा व्रत गर्ने अवसर पाएका छन् ?
यदि हामी आफ्नै साधनामा व्यस्त हुँदा उनीहरूको श्रम र आवश्यकतालाई बिर्सन्छौँ भने हाम्रो आत्मरूपान्तरण अझै अधुरो छ।
यो प्रश्न महिलाका लागि मात्र होइन, हामी सबैका लागि हो। घरमा कसको श्रम अदृश्य भएको छ ? कसको आवाज सुनिएको छैन ? कसलाई सम्मान दिन बाँकी छ ?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्न थाल्दा नवरात्री मन्दिरको अनुष्ठानमा मात्र सीमित रहँदैन। यो घरको भान्सामा, परिवारको सम्बन्धमा, समाजको व्यवहारमा र आफ्नै निर्णयमा प्रवेश गर्छ।
त्यसपछि विजय दशमी केवल पात्रोको एउटा पर्व हुँदैन। त्यो आफूभित्रको अज्ञान, अहंकार र अन्यायविरुद्ध सचेत भएर उभिने सङ्कल्प बन्छ।
यही प्रश्नले आत्मचिन्तनलाई व्यवहारसँग जोड्छ। यही व्यवहारले साधनालाई जीवन बनाउँछ। अनि यही जीवन्त परिवर्तनले नवरात्रीको यात्रालाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।
कृतज्ञता नै सबैभन्दा ठूलो प्रार्थना हो।
करुणा नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो।
आत्मज्ञानको सार आफू र अरूलाई अझ गहिरोसँग बुझ्नु हो।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
0 Comments