पेटमा ग्यास किन बन्छ? कारण, लक्षण र कम गर्ने उपाय

पेटमा ग्यास किन बन्छ?

कारण, लक्षण र कम गर्ने उपाय

गणेश कटवाल

भूमिका

पेट फुल्ने, डकार आउने, पेटमा गडबडी हुने—यी लक्षणहरू प्रायः सबैले कुनै न कुनै समय अनुभव गरेका हुन्छन्। पेटको ग्यास आफैँमा रोग होइन; यो पाचन प्रक्रियाको सामान्य हिस्सा हो। तर जब ग्यास वा त्यससँग सम्बन्धित लक्षण अत्यधिक हुन्छन्, बारम्बार दोहोरिन्छन् वा दैनिक जीवनलाई असर गर्न थाल्छन्, त्यसको कारण खोज्नु आवश्यक हुन सक्छ।

पेटमा ग्यास मुख्यतः हावा निल्नु र ठूलो आन्द्राका ब्याक्टेरियाले पूर्ण रूपमा नपचेका कार्बोहाइड्रेटलाई विघटन गर्दा बन्ने गर्छ। केही खाद्य पदार्थ, खाने बानी, कब्जियत तथा पाचनसम्बन्धी केही अवस्थाले ग्यास वा पेट फुल्ने समस्या बढाउन सक्छन्।

यस लेखमा पेटमा ग्यास बन्नुका मुख्य कारणहरू, तिनको वैज्ञानिक आधार र व्यावहारिक पक्ष बुझ्ने प्रयास गरिनेछ।

---

पेटको ग्यास के हो?

पेट तथा आन्द्रामा सामान्य रूपमा ग्यास रहन्छ। यसमा निलिएको हावा तथा पाचन प्रक्रियाका क्रममा बन्ने विभिन्न ग्यासहरू हुन्छन्। ग्यास डकारका रूपमा मुखबाट वा पादका रूपमा गुदाबाट बाहिर निस्कन्छ।

ग्यासमा नाइट्रोजन, अक्सिजन, कार्बन डाइअक्साइड, हाइड्रोजन र केही व्यक्तिमा मिथेनजस्ता ग्यासहरू पाइन्छन्। यसको मात्रा र संरचना व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ।

धेरै मानिसले दिनमा औसत ८–१४ पटकसम्म ग्यास निकाल्छन्, र दिनमा २५ पटकसम्म हुनु पनि सामान्य दायराभित्र पर्न सक्छ। त्यसैले ग्यास निस्कनु मात्र रोगको संकेत होइन। समस्या तब मानिन्छ जब यो अत्यधिक लाग्छ, असहज हुन्छ, अचानक परिवर्तन हुन्छ वा दैनिक जीवनमा असर पार्छ।

---

पेटको ग्यासका मुख्य कारणहरू

१. हावा निल्नु (एरोफेजिया)

पेटमा ग्यास पुग्ने सबैभन्दा सिधा कारणमध्ये एक हो—हावा निल्नु।

खाँदा, पिउँदा, बोल्दा वा सास फेर्दा थोरै मात्रामा हावा शरीरभित्र जान्छ। यसको केही भाग डकारका रूपमा बाहिर निस्कन्छ र केही आन्द्रातर्फ जान सक्छ।

केही बानीले हावा निल्ने मात्रा बढाउन सक्छन्:

• हतारमा खानु: छिटो खाँदा हावा पनि बढी निलिन सक्छ।

• खाँदा धेरै बोल्नु: खाने क्रममा बढी हावा निलिन सक्छ।

• चुइंगगम चपाउनु: चपाउने क्रममा हावा निल्ने मात्रा बढ्न सक्छ।

• कडा क्यान्डी चुस्नु: बारम्बार निल्ने प्रक्रिया बढाउन सक्छ।

• कार्बोनेटेड पेय पिउनु: पेयमा रहेको ग्यासका साथै हावा पनि पाचन नलीमा पुग्न सक्छ।

• धूम्रपान गर्नु: धूम्रपान गर्दा हावा निलिने मात्रा बढ्न सक्छ।

• तनाव वा चिन्ता: केही मानिसमा तनावका बेला अनजानमै हावा निल्ने वा डकार बढ्ने हुन सक्छ।

हतारमा नखाने, खाँदा कम बोल्ने, चुइंगगम तथा कडा क्यान्डी कम गर्ने र कार्बोनेटेड पेय घटाउने जस्ता उपायले केही मानिसमा ग्यासका लक्षण कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

---

२. आन्द्राका ब्याक्टेरियाद्वारा खानाको किण्वन

यो ग्यास बन्ने अर्को प्रमुख प्रक्रिया हो।

हाम्रो सानो आन्द्राले केही कार्बोहाइड्रेट पूर्ण रूपमा पचाउन वा अवशोषण गर्न सक्दैन। ती कार्बोहाइड्रेट ठूलो आन्द्रामा पुगेपछि त्यहाँका ब्याक्टेरियाले तिनलाई विघटन गर्छन्। यस क्रममा विभिन्न ग्यासहरू उत्पादन हुन्छन्।

ग्यासका लक्षण बढाउन सक्ने केही खाद्य पदार्थ:

• दाल तथा गेडागुडी: राजमा, मसुरो, चना, केराउ, भटमास आदि।

• क्रुसिफेरस तरकारी: ब्रोकाउली, काउली, बन्दागोभी आदि।

• प्याज र लसुन: केही व्यक्तिमा यीमा पाइने फ्रुक्टानजस्ता कार्बोहाइड्रेट किण्वन भएर ग्यास बढाउन सक्छन्।

• दूधजन्य पदार्थ: ल्याक्टोज असहिष्णुता भएका व्यक्तिमा दूध तथा केही दूधजन्य पदार्थले ग्यास, पेट फुल्ने वा पखाला गराउन सक्छन्।

• अत्यधिक फाइबरयुक्त खाना: फाइबर स्वास्थ्यका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि मात्रा अचानक धेरै बढाउँदा केही व्यक्तिमा ग्यास बढ्न सक्छ।

• कार्बोनेटेड पेय: सोडा तथा अन्य फिजी पेयले ग्यासका लक्षण बढाउन सक्छन्।

• कृत्रिम मिठास: सोर्बिटोल, म्यानिटोल, जाइलिटोल, एरिथ्रिटोलजस्ता “–ol” मा अन्त्य हुने केही मिठासले ग्यास बढाउन सक्छन्।

• फ्रुक्टोज बढी भएका खाद्य पदार्थ: केही फलफूल, फलफूलका रस तथा प्रशोधित खाद्य पदार्थले संवेदनशील व्यक्तिमा समस्या बढाउन सक्छन्।

तर एउटै खाना सबैलाई समान रूपमा असर गर्छ भन्ने हुँदैन। कुन खाद्य पदार्थले आफूलाई समस्या गर्छ भन्ने पहिचान गर्नु बढी उपयोगी हुन्छ।

---

३. पाचनसम्बन्धी विकारहरू

केही स्वास्थ्य अवस्थाले ग्यासको मात्रा बढाउन सक्छन् वा सामान्य मात्राको ग्यास पनि बढी असहज महसुस गराउन सक्छन्।

ल्याक्टोज असहिष्णुता

दूध तथा दूधजन्य पदार्थमा पाइने ल्याक्टोज पचाउन कठिन हुँदा पेट फुल्ने, ग्यास, पेट दुख्ने वा पखाला हुन सक्छ।

फ्रुक्टोज असहिष्णुता

केही व्यक्तिमा फ्रुक्टोज भएका खाद्य पदार्थ सेवन गरेपछि पेट फुल्ने, ग्यास, पेट दुख्ने वा पखाला हुन सक्छ।

इरिटेबल बोवेल सिन्ड्रोम (IBS)

IBS आन्द्रा र मस्तिष्कबीचको कार्यसम्बन्धसँग जोडिएको पाचनसम्बन्धी विकार हो। यसमा पेट दुख्ने, पेट फुल्ने, कब्जियत वा पखालाजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

सेलियाक रोग

सेलियाक रोग ग्लुटेन सेवन गर्दा प्रतिरक्षा प्रणालीले असामान्य प्रतिक्रिया जनाउने दीर्घकालीन पाचन तथा प्रतिरक्षा–सम्बन्धी अवस्था हो। यसले सानो आन्द्रामा क्षति पुर्‍याउन सक्छ र पेट फुल्ने, ग्यास, पखाला, कब्जियत वा अन्य पाचनसम्बन्धी लक्षण देखिन सक्छन्।

क्रोन्स रोग तथा अल्सरेटिभ कोलाइटिस

यी आन्द्रासम्बन्धी दीर्घकालीन सूजनका अवस्थाहरू हुन् र केही व्यक्तिमा पेट फुल्ने तथा अन्य पाचनसम्बन्धी लक्षण देखिन सक्छन्।

ग्यास्ट्रोपेरेसिस

यस अवस्थामा पेटबाट खाना सानो आन्द्रातर्फ जाने गति ढिलो हुन सक्छ। यसले पेट भरिएको महसुस, अपच, वाकवाकी तथा पेट फुल्ने जस्ता लक्षण निम्त्याउन सक्छ।

कब्जियत

कब्जियत हुँदा मल लामो समयसम्म ठूलो आन्द्रामा रहन सक्छ। यससँगै पेट फुल्ने र ग्यासका लक्षण बढ्न सक्छन्।

---

४. H. pylori संक्रमण र अल्सर

हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी (H. pylori) पेटको भित्री तहमा संक्रमण गराउन सक्ने ब्याक्टेरिया हो। यो ग्यासको प्रत्यक्ष कारण भनेर सबै अवस्थामा भन्न मिल्दैन। तर यसले ग्यास्ट्राइटिस गराउन सक्छ र पेट तथा ड्युओडिनमको पेप्टिक अल्सरको प्रमुख कारणमध्ये एक हो।

H. pylori संक्रमण भएका केही व्यक्तिमा अपच, पेटको असहजता, पेट फुल्ने वा डकारजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। तर ग्यास भएको मात्र आधारमा H. pylori संक्रमण छ भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

दीर्घकालीन H. pylori ग्यास्ट्राइटिसले पेटको भित्री तहमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ र केही अवस्थामा पेटको एसिड उत्पादन तथा पोषक तत्त्वको अवशोषणमा पनि असर पार्न सक्छ।

पेप्टिक अल्सरका दुई प्रमुख कारण H. pylori संक्रमण र NSAID औषधिको प्रयोग हुन्।

त्यसैले ग्याससँगै लामो समयसम्म अपच, पेट दुख्ने, रगत बग्ने संकेत वा अन्य असामान्य लक्षण छन् भने कारण पहिचान गर्न चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक पर्न सक्छ।

---

५. सानो आन्द्रामा ब्याक्टेरियाको अत्यधिक वृद्धि (SIBO)

SIBO अर्थात् सानो आन्द्रामा ब्याक्टेरियाको संख्या वा प्रकार असामान्य रूपमा बढ्ने अवस्था हो।

यी ब्याक्टेरियाले खानामा रहेका केही पदार्थलाई छिटो विघटन गर्दा अतिरिक्त ग्यास बन्न सक्छ। यसले पेट फुल्ने, ग्यास, पखाला तथा केही अवस्थामा तौल घट्ने समस्या पनि निम्त्याउन सक्छ।

SIBO प्रायः अर्को स्वास्थ्य अवस्थासँग सम्बन्धित जटिलताका रूपमा देखिन्छ। त्यसैले ग्यास भएको मात्र आधारमा SIBO भएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

---

६. औषधि र अन्य कारक

केही औषधि वा सप्लिमेन्टले ग्यास वा पाचनसम्बन्धी लक्षण बढाउन सक्छन्।

• एन्टिबायोटिक्स: आन्द्राको सूक्ष्मजीव सन्तुलनमा परिवर्तन ल्याउन सक्छन्।

• एकार्बोज: कार्बोहाइड्रेट पाचनमा असर गर्ने भएकाले ग्यास बढ्न सक्छ।

• फाइबर सप्लिमेन्ट: अचानक धेरै मात्रामा सुरु गर्दा ग्यास बढ्न सक्छ।

• केही ल्याक्सेटिभ: प्रकारअनुसार पेट फुल्ने वा ग्यास बढ्न सक्छ।

• अन्य औषधिहरू: केही औषधिले अपच, पेट फुल्ने वा अन्य पाचनसम्बन्धी लक्षण निम्त्याउन सक्छन्।

NSAID जस्ता दुखाइ कम गर्ने औषधिहरूलाई भने ग्यासको सामान्य कारणका रूपमा होइन, ग्यास्ट्राइटिस वा अल्सरको जोखिमसँग सम्बन्धित औषधिका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ। लामो समय वा उच्च मात्रामा NSAID प्रयोग गर्दा पेटको भित्री तहमा क्षति तथा अल्सरको जोखिम बढ्न सक्छ।

---

ग्यास बढ्ने जोखिम समूह

ग्यास वा पेट फुल्ने समस्या निम्न अवस्थाका व्यक्तिमा बढी देखिन सक्छ:

• ल्याक्टोज वा फ्रुक्टोज असहिष्णुता भएका मानिस

• IBS, सेलियाक रोग वा अन्य पाचनसम्बन्धी समस्या भएका मानिस

• कब्जियत भएका मानिस

• हतारमा खाने मानिस

• चुइंगगम वा कडा क्यान्डी धेरै प्रयोग गर्ने मानिस

• कार्बोनेटेड पेय धेरै पिउने मानिस

• धूम्रपान गर्ने मानिस

• अत्यधिक तनाव वा चिन्ताका कारण पाचनसम्बन्धी लक्षण बढ्ने मानिस

• उच्च फाइबरयुक्त खाना अचानक धेरै बढाउने मानिस

• SIBO वा अन्य पाचनसम्बन्धी अवस्था भएका मानिस

---

ग्यास कम गर्न के गर्ने?

१. ढिलो खानुहोस् र राम्ररी चपाउनुहोस्

हतारमा खाँदा हावा बढी निलिन सक्छ। बिस्तारै खाने र राम्रोसँग चपाउने बानी उपयोगी हुन सक्छ।

२. ग्यास बढाउने खाना पहिचान गर्नुहोस्

सबैलाई एउटै खाना समस्या गर्दैन। खानाको डायरी राखेर कुन खाद्य पदार्थपछि ग्यास वा पेट फुल्ने समस्या बढ्छ भन्ने पहिचान गर्न सकिन्छ।

३. कार्बोनेटेड पेय कम गर्नुहोस्

सोडा तथा अन्य फिजी पेयले केही व्यक्तिमा ग्यासका लक्षण बढाउन सक्छन्।

४. चुइंगगम र कडा क्यान्डी कम गर्नुहोस्

यी बानीले हावा निल्ने मात्रा बढाउन सक्छन्।

५. खानाको मात्रा र समय व्यवस्थापन गर्नुहोस्

एकैपटक धेरै खाना खानुभन्दा केही व्यक्तिका लागि सानो मात्रामा, पटक–पटक खानु उपयोगी हुन सक्छ।

६. कब्जियत भएमा त्यसको कारण खोज्नुहोस्

कब्जियतसँगै ग्यास र पेट फुल्ने समस्या हुन सक्छ। पर्याप्त पानी, उपयुक्त आहार र नियमित शारीरिक गतिविधि उपयोगी हुन सक्छ। तर फाइबरको मात्रा अचानक धेरै बढाउँदा ग्यास झन् बढ्न सक्छ, त्यसैले बिस्तारै बढाउनु राम्रो हुन्छ।

७. नियमित शारीरिक गतिविधि गर्नुहोस्

नियमित हिँडडुल वा व्यायामले पाचनसम्बन्धी स्वास्थ्यमा सहयोग गर्न सक्छ।

८. तनाव व्यवस्थापन गर्नुहोस्

केही व्यक्तिमा तनाव र चिन्ताले पेट फुल्ने, डकार वा पेटसम्बन्धी अन्य लक्षणलाई बढी महसुस गराउन सक्छ। ध्यान, योग, गहिरो श्वास तथा नियमित दिनचर्याले केही व्यक्तिलाई सहयोग गर्न सक्छ।

९. आवश्यक परे औषधि प्रयोग गर्नुहोस्

लक्षण र कारणअनुसार चिकित्सक वा फार्मासिस्टले उपयुक्त औषधि वा सप्लिमेन्ट सुझाउन सक्छन्। उदाहरणका लागि, ल्याक्टोज असहिष्णुतामा ल्याक्टेज उत्पादनहरू केही व्यक्तिका लागि उपयोगी हुन सक्छन्। ग्यासका लागि प्रयोग हुने अन्य औषधि पनि व्यक्तिको अवस्था हेरेर प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ।

नियमित रूपमा औषधि वा सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नुअघि चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु राम्रो हुन्छ।

---

कहिले चिकित्सकलाई भेट्ने?

ग्यास वा पेट फुल्ने समस्या कहिलेकाहीँ सामान्य हुन सक्छ। तर लक्षण बारम्बार हुन्छन्, अचानक परिवर्तन भएका छन्, दैनिक जीवनमा असर गर्छन् वा अन्य असामान्य लक्षणसँगै छन् भने चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ।

विशेषगरी निम्न अवस्थामा ध्यान दिनुहोस्:

• गम्भीर वा निरन्तर पेट दुखाइ

• रगत मिसिएको दिसा वा कालो/टारजस्तो दिसा

• बारम्बार वा लगातार पखाला

• बारम्बार बान्ता

• अनायास तौल घट्नु

• निल्न गाह्रो हुनु

• लामो समयदेखि निको नहुने अपच

• लक्षण अचानक परिवर्तन हुनु वा तीव्र रूपमा बढ्नु

कालो दिसा, दिसामा रगत, रगत बान्ता, कफीजस्तो देखिने बान्ता वा अचानक अत्यन्त गम्भीर पेट दुखाइ जस्ता लक्षण भए तुरुन्त चिकित्सकीय सहायता लिनु आवश्यक हुन सक्छ।

---

निष्कर्ष

पेटको ग्यास सामान्य पाचन प्रक्रियाको एक हिस्सा हो। यो मुख्यतः हावा निल्नु र ठूलो आन्द्राका ब्याक्टेरियाले नपचेका कार्बोहाइड्रेटलाई विघटन गर्दा बन्ने गर्छ। केही खाद्य पदार्थ, खाने बानी, कब्जियत, ल्याक्टोज असहिष्णुता, IBS, सेलियाक रोग, SIBO तथा अन्य पाचनसम्बन्धी अवस्थाले ग्यास वा पेट फुल्ने लक्षण बढाउन सक्छन्।

त्यसैले ग्यास हुनु मात्र रोग होइन।

तर निरन्तर, अत्यधिक वा असहज ग्यासलाई पनि सधैँ सामान्य भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। खाने बानी सुधार्ने, आफूलाई समस्या गराउने खाद्य पदार्थ पहिचान गर्ने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने र आवश्यक परे चिकित्सकीय परीक्षण गराउने बानीले समस्याको वास्तविक कारण पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

समग्र सन्देश यही हो—ग्यास सामान्य हुन सक्छ, तर शरीरले बारम्बार दिइरहेको संकेतलाई बुझ्नु पनि स्वास्थ्य सचेतनाको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

स्रोत तथा सन्दर्भ

• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), Gas in the Digestive Tract: Symptoms & Causes।

• NIDDK, Eating, Diet, & Nutrition for Gas in the Digestive Tract।

• NIDDK, Treatment for Gas in the Digestive Tract।

• NIDDK, Celiac Disease: Symptoms & Causes।

• NIDDK, Gastritis & Gastropathy।

• NIDDK, Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers)।