पितृपक्ष

— गणेश कटवाल

स्मरणदेखि आत्मरूपान्तरणसम्म

पितृपक्ष केवल विगतको स्मरण होइन; यो वर्तमानको शुद्धीकरण र भविष्यको सुख–शान्तिको मार्ग हो। हिजोका जराहरूबाट नै भोलिका हाँगा र फलहरू फैलिन्छन्। त्यसैले यो अवधि पितृलाई सम्झने मात्र होइन—आउने पुस्तालाई दुःख नपरोस् भन्ने प्रण लिने अवसर पनि हो।

हिन्दू परम्परामा पितृपक्षलाई श्राद्ध पक्ष वा सोह्रश्राद्ध पनि भनिन्छ। भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन कृष्ण अमावस्या—सर्वपितृ अमावस्या—सम्मको यो पवित्र अवधिमा दिवंगत पितृहरूको स्मरण गरी तर्पण, पिण्डदान र श्राद्ध गर्ने परम्परा छ। नेपालमा पञ्चाङ्गअनुसार आश्विन कृष्ण पक्षका विभिन्न तिथिमा श्राद्ध गरिन्छ; पशुपतिनाथलगायत विभिन्न तीर्थस्थलमा श्रद्धालुहरूको उपस्थिति देखिन्छ।

तर यसको अर्थ केवल विधि–विधान वा पिण्डदानमा सीमित छैन। पितृपक्ष भनेको पुर्खाहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, आफ्ना पुराना गल्ती र कठोरता त्याग्ने, र जीवनमा प्रेम, करुणा, क्षमा र भरोसा बढाउने अभ्यास पनि हो। यो त्यही जरा हो, जसबाट आउने हाँगा र फलहरू जन्मिन्छन्।

ज्ञात र अज्ञात पितृहरूको स्मरण

हामीले आफ्ना ज्ञात पितृहरूलाई मात्र होइन, अज्ञात पितृहरूलाई पनि सम्झनुपर्छ। जो हाम्रो वंशमा रहे, जो हाम्रो परिवार र जीवनको यात्रासँग जोडिए, जसलाई हामी चिन्छौँ र जसलाई चिन्दैनौँ—ती सबैप्रति श्रद्धा रहोस्।

तिनीहरू जहाँ भए पनि तिनको आत्माले शान्ति, प्रकाश र मुक्ति प्राप्त गरोस्। हाम्रो घरमा सदा तिनको कृपा रहिरहोस्। यही भावना पितृपक्षको हृदय हो।

तर पितृलाई सम्झँदा एउटा प्रश्न आफैँलाई पनि सोध्नुपर्छ—मभित्र मेरा पितृबाट आएका कुन संस्कार जीवित छन्? मैले कुन असल कुरा जोगाएर राखेको छु, र कुन दुःखदायी कुरा पुस्तौँदेखि बोकेर हिँडिरहेको छु?

यही प्रश्नले पितृस्मरणलाई आत्मस्मरणतर्फ लैजान्छ।

कृतज्ञता: केवल शब्दमा होइन, कर्ममा

हामी जे छौँ, जहाँ छौँ—त्यसमा हाम्रा पितृहरूको त्याग, संघर्ष र मायाको ठूलो योगदान छ। उनीहरूले जीवन दिए, संस्कार दिए, मूल्य र मान्यता दिए। उनीहरूको पसिना, सपना र प्रार्थनाले नै हामीलाई यहाँसम्म पुर्‍याएका हुन्।

तसर्थ पितृपक्षमा “धन्यवाद” भन्ने समय आउँछ। तर सच्चा कृतज्ञता शब्दमा मात्र होइन, व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ।

उनीहरूले देखाएको असल बाटोको सम्मान गर्नु, उनीहरूका असल गुणलाई आत्मसात् गर्नु, परिवारलाई जोडेर राख्नु र उनीहरूको नामलाई कलंकित नबनाउने जीवन जिउनु—यिनै पनि सच्चा श्राद्धका रूप हुन्।

हिजोको दुःख हटाउने, भोलिको सुखको प्रण

पितृपक्ष आत्मसमीक्षाको समय हो। परिवारभित्रका पुराना दुःख, अशान्ति, द्वेष, घृणा र कलहलाई बोकेर हिँड्नुभन्दा तिनलाई त्याग्ने प्रण लिनुपर्छ।

जानाजान वा अनजानमा गरिएका खराब कर्म, गलत व्यवहार, झुट, लोभ, अहंकार र निर्दयता छोड्ने संकल्प गर्नुपर्छ।

पितृलाई दुःख पुग्ने कुनै काम गर्नु हुँदैन। उनीहरूको स्मरणलाई कलंकित बनाउने बाटोमा हिँड्नु हुँदैन। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—आउने सन्ततिलाई दुःख नपरोस् भन्ने प्रण लिनुपर्छ।

आज छोडिएको कठोरता, आज जगाइएको प्रेम र आज रोपिएको भरोसाले नै भोलिको पुस्तालाई शान्ति, व्यवस्था र सुखको बाटो देखाउनेछ।

प्रेम, करुणा, क्षमा र भरोसा

पितृपक्षले हामीलाई प्रेम बढाउन सिकाउँछ। परिवार, छिमेक, समाज र समस्त प्राणीप्रति करुणा जगाउन सिकाउँछ। कसैलाई दुःख नदिने, कसैलाई हेला नगर्ने, कसैलाई तिरस्कार नगर्ने भावना यस अवधिमा विशेष रूपमा बलियो बनाउनुपर्छ।

भरोसा पनि बढाउनुपर्छ—परिवारमा, समुदायमा र समाजमा।

पुराना विवाद र कलहका घाउहरू बोकेर नयाँ सम्बन्ध कायम गर्न कठिन हुन्छ। क्षमा मनलाई हल्का बनाउने एउटा बाटो हो। यदि कसैप्रति अधुरो रिस छ, आफैँप्रति गुनासो छ, वा पितृसँग अनकहेको दुःख बाँकी छ भने—यही अवधि त्यसलाई हेर्ने र सम्भव भएसम्म छोड्ने समय हो।

पितृस्मरणदेखि आत्मरूपान्तरणसम्म

पितृपक्षमा हामी आफ्ना पितृहरूलाई सम्झन्छौँ। तर केही समय आफैँतिर पनि फर्केर हेर्नुपर्छ।

मभित्र उनीहरूबाट आएका कुन संस्कार जीवित छन्?

कुन असल गुण मैले बोकेको छु?

र कुन दुःख, कठोरता, डर, रिस वा गलत संस्कार मैले पुस्तौँदेखि बोकेर हिँडिरहेको छु?

पितृलाई सम्झनुको एउटा अर्थ आफ्नो जरा हेर्नु पनि हो। जरा हेर्दा केवल वृक्षको इतिहास देखिँदैन, आफ्नो वर्तमान पनि देखिन्छ।

यदि मभित्र पुरानो रिस छ भने त्यसलाई अर्को पुस्तामा नपुर्‍याउने संकल्प गरौँ। यदि परिवारमा कुनै पुरानो घाउ छ भने त्यसमा फेरि नुन छर्कने होइन, मलम लगाउने प्रयास गरौँ। यदि मबाट कसैलाई दुःख पुगेको छ भने क्षमा मागौँ। यदि कसैले मलाई दुःख दिएको छ भने सम्भव भएसम्म क्षमाको बाटो रोजौँ।

यहीँबाट पितृपक्ष बाहिरी कर्मकाण्डबाट भित्री साधनातर्फ प्रवेश गर्छ।

पितृको शान्तिको कामना गर्दै गर्दा आफ्नै मन अशान्त छ भने, हामीले आफ्नै मनतर्फ पनि फर्केर हेर्नुपर्छ। बाहिर दियो बाल्नुका साथै मनभित्रको अँध्यारो कहाँ छ भनेर हेर्नु पनि आवश्यक छ।

त्यसैले यस पितृपक्षमा आफैँलाई एउटा प्रश्न सोधौँ—

“मबाट आउने पुस्ताले के पाउनेछ—मेरो डर कि मेरो विश्वास, मेरो रिस कि मेरो प्रेम, मेरो घाउ कि मेरो उपचार?”

हामीले आज आफूलाई रूपान्तरण गर्न सकेमा त्यसको प्रभाव हामीमा मात्र सीमित रहँदैन। हाम्रो बोली, व्यवहार, सम्बन्ध र संस्कार हुँदै त्यो अर्को पुस्तासम्म पुग्छ।

सायद यही नै पितृप्रति हाम्रो गहिरो श्रद्धाञ्जली र सन्ततिप्रतिको ठूलो उपहार हो।

कर्णको कथा: जे दिन्छौँ, त्यही फल पाइन्छ

महाभारतकालीन दानवीर कर्णको कथा पितृपक्षसँग जोडिएको लोकप्रिय परम्परा छ। कथाअनुसार, मृत्युपछि स्वर्गमा कर्णलाई खानाको रूपमा सुन दिइयो। कारण सोध्दा उनले जीवनभर सुन दान गरेको तर पितृहरूको निम्ति अन्न–जल अर्पण नगरेको थाहा पाए।

यो कथाको सन्देश सरल तर गहिरो छ—जे दिन्छौँ, त्यही फल पाइन्छ।

सुन दिएको भए सुन पाइयो; अन्न दिएको भए अन्न पाइन्थ्यो। त्यसैगरी प्रेम दियौँ भने प्रेम पाउँछौँ, करुणा दियौँ भने करुणा पाउँछौँ, क्षमा दियौँ भने क्षमाको वातावरण निर्माण हुन्छ।

यो कर्मको सिद्धान्तसँग जोडिएको परम्परागत जीवनदर्शन हो। कर्णसँग सम्बन्धित कथाका विभिन्न रूपहरू पाइन्छन्; तर भावनात्मक रूपमा यसको महत्त्वपूर्ण सन्देश एउटै छ—अर्पणको मूल्य केवल वस्तुमा होइन, भाव र कर्ममा पनि हुन्छ।

ठूलो कर्मकाण्ड नभए पनि सरल श्राद्ध

सबैले ठूलो श्राद्ध, महँगो पिण्डदान वा विस्तृत विधि गर्न सक्दैनन्। तर श्रद्धाको मूल्य केवल कर्मकाण्डको आकारले निर्धारण हुँदैन।

एक दियो बाल्नुहोस्। त्यो ज्योति पितृस्मरणको प्रतीक बनोस्।

एक मुठी चामल राख्नुहोस्। त्यो अन्न कृतज्ञताको अर्पण बनोस्।

एक भाँडामा पानी राख्नुहोस्। त्यो जल शान्तिको कामनाको प्रतीक बनोस्।

धूप बाल्नुहोस्। त्यसको सुगन्ध स्मृतिमा फैलिने श्रद्धाको प्रतीक बनोस्।

शान्त मन बनाएर बस्नुहोस्। कुनै हतार छैन। आँखाहरू बन्द गर्नुहोस् र सम्झनुहोस्—बाबाको अनुहार, आमाको आवाज, हातको माया, घरको आँगन, सँगै खाना बाँड्दाको दृश्य।

धन्यवाद भन्नुहोस्। क्षमा माग्नुहोस्। क्षमा दिन सकिने ठाउँमा क्षमा दिनुहोस्।

र प्रार्थना गर्नुहोस्—तिनको आत्मालाई शान्ति, प्रकाश र मुक्ति मिलोस्।

यही भावनात्मक क्षणले पितृस्मरणलाई भित्रसम्म पुर्‍याउँछ।

ध्यान दिने कुरा

पितृपक्षलाई सरलता, कृतज्ञता र पारिवारिक सम्झनाको समय मानिन्छ। धेरै ठाउँमा यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेशजस्ता मांगलिक कार्य स्थगित गर्ने चलन छ। तर यसको अर्थ दैनिक जीवन रोक्नु होइन। काम, अध्ययन, यात्रा र जिम्मेवारी यथावत् चलिरहन्छन्।

पितृपक्षलाई भयको समय होइन, सम्मान र स्मरणको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। यस अवधिमा कठोर शब्द, पुरानो विवाद र कलहबाट टाढा रहनु उपयुक्त मानिन्छ।

कुनै कारणले तोकिएको तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकेमा आफ्नो परिवारको परम्परा, सम्बन्धित पञ्चाङ्ग वा जानकार आचार्यसँग परामर्श गरी वैकल्पिक व्यवस्था खोज्न सकिन्छ।

तर एउटा कुरा सधैँ हाम्रो हातमा हुन्छ—शुद्ध मन, कृतज्ञ हृदय र अरूलाई दुःख नदिने व्यवहार।

अन्त्यमा: आउने पुस्ताका लागि शान्तिको मार्ग

पितृपक्षको समाप्तिसँगै दशैँको उल्लास सुरु हुन्छ। पितृलाई स्मरण गरेर देवकार्य वा उत्सवको यात्रातिर अगाडि बढ्ने परम्परा रहँदै आएको छ।

तर सबैभन्दा ठूलो श्राद्ध भनेको पितृहरूलाई सम्झनु मात्र होइन—तिनप्रति कृतज्ञ हुनु, तिनका असल संस्कारलाई जीवनमा उतार्नु, दुःख र द्वेषको परम्परा यहीँ रोक्नु, प्रेम र करुणाको परम्परा अगाडि बढाउनु र आउने पुस्तालाई राम्रो संस्कार दिनु हो।

हिजोका जराबाट भोलिका हाँगा र फलहरू जन्मिन्छन्।

हामीले आज छोडेका दुःख, द्वेष र घृणाले आउने पुस्तालाई पनि बोझ दिन सक्छ। हामीले आज जगाएको प्रेम, करुणा र क्षमाले भोलिको संसारलाई सुन्दर बनाउन सक्छ।

त्यसैले पितृपक्ष केवल हिजोका पितृलाई सम्झने समय होइन; यो आज आफूलाई हेर्ने र भोलिको पुस्ताका लागि आफूलाई रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि हो।

असलबाहेकको कुरा यहीँ रोकौँ।
असल संस्कारलाई अगाडि बढाऔँ।

सायद यही नै पितृप्रति हाम्रो सच्चा श्रद्धा, वर्तमानप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारी र आउने पुस्ताप्रतिको हाम्रो सबैभन्दा ठूलो उपहार हो।