श्राद्ध: श्रद्धाको वास्तविक अर्थ
— गणेश कटवाल
१. भूमिका : श्रद्धा र श्राद्ध
‘श्रद्धा’ केवल विश्वास होइन; यो हृदयपूर्वक स्वीकार, सम्मान र समर्पणको भाव हो। यही भाव जब पितृहरूको निमित्त गरिने कर्ममा प्रकट हुन्छ, त्यसलाई श्राद्ध भनिन्छ।
त्यसैले श्राद्ध केवल कर्मकाण्ड होइन—यो श्रद्धाको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। यसले मानिसलाई आफ्ना पितृ, आफ्नो मूल, आफ्नो अतीत र अन्ततः आफ्नै अस्तित्वसँग जोड्छ।
भगवद्गीताले भन्छ—
“श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्।”
अर्थात् श्रद्धावान् व्यक्तिले ज्ञान प्राप्त गर्छ। श्रद्धा ज्ञानको पूर्वभूमि हो, किनकि ज्ञानलाई जीवनमा उतार्ने आन्तरिक तत्परता पनि आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले श्राद्ध बुझ्नुअघि यसको बाहिरी विधिभन्दा भित्री आधार—श्रद्धा—बुझ्नु आवश्यक छ।
२. श्रुति र स्मृति : श्राद्धको शास्त्रीय आधार
श्राद्धको विधि–विधान गृह्यसूत्र, धर्मसूत्र, स्मृति, पुराण तथा पछिल्ला निबन्धग्रन्थहरूमा विस्तृत रूपमा विकसित भएको पाइन्छ। त्यसैले यसलाई स्मार्त परम्परासँग जोडेर हेरिन्छ।
पितृकर्मसँग सम्बन्धित मन्त्र र विधिको आधार भने वैदिक साहित्यसम्म पुग्छ। यजुर्वेदीय परम्परामा पितृमेध तथा पितृसम्बन्धी कर्मका उल्लेख पाइन्छन्।
मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति, विष्णुस्मृति, वसिष्ठ तथा गौतम धर्मसूत्र, आश्वलायन गृह्यसूत्र र निर्णयसिन्धुजस्ता ग्रन्थमा श्राद्धका विभिन्न पक्षको चर्चा र व्यवस्था पाइन्छ।
यसरी श्राद्ध एउटै समय वा एउटै ग्रन्थमा बनेको कर्म होइन; यो श्रुति, स्मृति, गृह्यपरम्परा र पुराणीय संस्कृतिको दीर्घ विकास हो।
तर शास्त्रको उद्देश्य विधि बताउनु मात्र होइन—विधिको पछाडि रहेको भाव बुझाउनु पनि हो।
३. पूर्वीय परम्परामा पितृस्मरण : विधि फरक, भावको खोज एउटै
पितृस्मरण भारतीय परम्परामा मात्र सीमित छैन। चीन, तिब्बत र जापानका परम्परामा पनि पूर्वज, मृत्यु, स्मृति र जीवनको निरन्तरताबारे गहिरो चिन्तन पाइन्छ।
विधि फरक छन्, धार्मिक भाषा फरक छ; तर एउटा साझा प्रश्न देखिन्छ—
हामीभन्दा पहिले आएका जीवनप्रति हाम्रो जिम्मेवारी के हो?
ताओवाद : आफ्नो मूलसँग सामञ्जस्य
लाओत्सेको ताओवादी दर्शनमा हिन्दू श्राद्धजस्तो निश्चित पितृकर्मको विधान छैन। तर ताओ (Dao) अर्थात् जीवनको स्वाभाविक मार्गसँग सामञ्जस्यमा बाँच्ने विचारले मानिसलाई आफ्नो मूल, प्रकृति र जीवनको निरन्तरतासँग जोड्छ।
चिनियाँ ताओवादी तथा स्थानीय धार्मिक परम्परामा पूर्वजको स्मरण, धूप, भोजन, प्रार्थना र पारिवारिक अनुष्ठानका विभिन्न रूप विकसित भएका छन्।
यसलाई प्रतीकात्मक रूपमा हेर्दा प्रश्न यस्तो हुन्छ—
“मैले पितृलाई के अर्पण गरेँ?” भन्दा
“मैले उनीहरूबाट प्राप्त जीवनलाई कसरी जिएँ?”
आफ्नो मूलसँग इमानदार सम्बन्ध राख्नु र प्रकृतिसँग सामञ्जस्यमा बाँच्नु पनि पूर्वजप्रतिको सम्मान बन्न सक्छ।
तिब्बती बौद्ध परम्परा : पुण्य, करुणा र अनित्यता
तिब्बती बौद्ध परम्परामा हिन्दू श्राद्धजस्तै एउटै केन्द्रीय पितृकर्म छैन। मृत्यु र मृत्युपछिको अवस्थालाई **कर्म, पुनर्जन्म र बार्डो (Bardo)**सँग जोडेर हेरिन्छ।
मृतकको कल्याणका लागि प्रार्थना, मन्त्रपाठ, पुण्यकर्म र पुण्य समर्पण गर्ने परम्परा छ।
यहाँ मूल भाव हो—
मृतकका लागि पुण्य गरौँ र त्यो पुण्य उसको कल्याणमा समर्पण गरौँ।
मृत्युले अनित्यता, कर्म र करुणाको बोध गराउँछ। त्यसैले मृतकको स्मरणसँगै जीवितले आफ्नो जीवन पनि अर्थपूर्ण र करुणामय बनाउनु आवश्यक हुन्छ।
जापानी परम्परा : स्मृति र जीवनको निरन्तरता
जापानी संस्कृतिमा सेन्जो (Senzo) अर्थात् पूर्वजप्रति सम्मानको लामो परम्परा छ। यसको विकासमा शिन्तो र बौद्ध परम्परा दुवैको प्रभाव छ।
ओबोन (Obon) पूर्वज-स्मरणको प्रसिद्ध पर्व हो। परिवारले समाधि वा स्मृति–स्थानमा जाने, घरमा पूर्वजलाई सम्झने, धूप, फूल तथा भोजन अर्पण गर्ने र परिवारका सदस्य एकत्रित हुने परम्परा छ।
यहाँ पूर्वजको स्मरण केवल शोक होइन; परिवार, स्मृति र जीवनको निरन्तरताको उत्सव पनि हो।
एउटै प्रश्न
हिन्दू परम्परामा श्राद्ध पितृऋण र कृतज्ञताको संस्कार हो।
ताओवादी दृष्टिमा यो आफ्नो मूल र प्रकृतिसँग सामञ्जस्यको प्रश्नसँग जोडिन्छ।
तिब्बती बौद्ध परम्परामा पुण्य, करुणा र समर्पण महत्वपूर्ण हुन्छ।
जापानी परम्परामा स्मृति, परिवार र निरन्तरता प्रमुख हुन्छ।
विधि फरक भए पनि एउटा साझा बोध छ—
हामी आफैंबाट मात्र बनेका होइनौँ।
हाम्रो वर्तमानमा अघिल्ला पुस्ताको श्रम, संस्कार, संघर्ष र स्मृति मिसिएको छ। त्यसैले पितृस्मरण अतीतलाई सम्झने मात्र होइन; आफ्नो मूलप्रति कृतज्ञ हुने र भविष्यप्रति जिम्मेवार बन्ने अभ्यास पनि हो।
४. देवता र श्राद्ध : जीवनका विभिन्न आयाम
हिन्दू परम्परामा देवताहरूलाई जीवन र सृष्टिका विभिन्न आयामका प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। त्यस दृष्टिले श्राद्धको अर्थ अझ व्यापक हुन्छ।
ब्रह्मा : सृष्टिको निरन्तरता
पितृगण र श्राद्धसम्बन्धी पुराणीय आख्यानले मानिसलाई आफ्नो वंश र सृष्टिको निरन्तरतासँग जोड्छ। मानिस केवल शरीर लिएर जन्मिँदैन; ऊ भाषा, संस्कार, संस्कृति र स्मृतिको निरन्तरता लिएर आउँछ।
त्यसैले पितृस्मरण अतीत र वर्तमानबीचको सम्बन्ध हो।
विष्णु : पालन र तृप्ति
अन्न, जल, तिल, दान र सत्कार श्राद्धका प्रमुख अंग हुन्। यी सबैमा तृप्ति र कृतज्ञताको भाव छ।
यस अर्थमा श्राद्धले जीवनलाई धानेका सम्बन्ध, समाज, प्रकृति र परम्पराप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ।
महेश : मृत्यु र निरन्तरता
शिव परिवर्तन र संहारका प्रतीक हुन्। वैदिक पितृकर्ममा अग्निको विशेष स्थान छ; अग्निलाई पितृसम्म हवि पुर्याउने माध्यमका रूपमा सम्बोधन गरिएको छ।
यस दृष्टिले श्राद्ध मृत्युको अस्वीकार होइन; मृत्युको सत्यलाई स्वीकार गर्दै स्मृति र सम्बन्धको निरन्तरता कायम गर्ने संस्कार हो।
शक्ति : स्वधा र समर्पण
पुराणीय परम्परामा स्वधा पितृकर्मसँग सम्बन्धित शक्तिका रूपमा वर्णित छ। जीवन केवल व्यक्तिगत उपलब्धि होइन; त्यसमा असंख्य अदृश्य हातहरूको योगदान हुन्छ।
श्राद्ध त्यस योगदानप्रति समर्पण र कृतज्ञताको अभिव्यक्ति हो।
गणेश : विस्मृतिमाथि विजय
गणेश विघ्नहर्ताका रूपमा पूजिन्छन्। श्राद्धको प्रतीकात्मक अर्थमा अहंकार, विस्मृति र कृतघ्नता पनि विघ्न हुन्।
त्यसैले आफ्नो मूललाई सम्झनु नै एउटा ठूलो विघ्नको अतिक्रमण हो।
स्कन्द : कर्तव्य र अगाडि बढ्ने शक्ति
स्कन्द शक्ति, साहस र कर्तव्यका प्रतीक हुन्। पितृस्मरणले मानिसलाई अतीतमा बाँध्ने होइन; अतीतलाई सम्मान गर्दै वर्तमानको कर्तव्य पूरा गरेर भविष्यतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्न सक्छ।
५. उपनिषद् र गीता : कर्मदेखि आत्मबोधसम्म
भारतीय दर्शनमा पितृयज्ञ गृहस्थका व्यापक कर्तव्यसँग जोडिएको छ। यसले मानिसलाई आफूभन्दा बाहिरका सम्बन्ध र दायित्वसँग जोड्छ।
तैत्तिरीय उपनिषद्को शिक्षा छ—
“मातृदेवो भव। पितृदेवो भव।”
आमाबुबालाई देवतासमान मान्नु केवल मृत्यु पछिको संस्कार होइन; जीवित आमाबुबाको सम्मान र सेवाबाट पनि पितृधर्म सुरु हुन्छ।
गीता भन्छ—
“श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्।”
यसैले श्राद्धको गहिरो अर्थ केवल कर्म पूरा गर्नु होइन। यसले हामीलाई प्रश्न गर्न लगाउँछ—
म कहाँबाट आएँ?
मैले के पाएँ?
र अब मैले के छोडेर जाने हो?
यही प्रश्न आत्मबोधको सुरुवात बन्न सक्छ।
६. समय, तिथि र कुतप मुहूर्त
श्राद्धका लागि विभिन्न तिथि र मुहूर्तको परम्परा छ। तीमध्ये कुतप मुहूर्तलाई पितृकर्मका लागि विशेष उपयुक्त मानिन्छ। यसको गणना र समय परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छ।
पितृपक्ष, अमावस्या तथा अन्य विशेष तिथिमा श्राद्ध गर्ने चलन छ। आफ्नो कुल, क्षेत्र र परम्पराअनुसार तिथि तथा मुहूर्त निर्धारण गरिन्छ।
अन्ततः समयको गणनाभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो—समय छुट्याएर पितृस्मरण, कृतज्ञता र कर्तव्यको बोध गर्नु।
७. निषेध र अनुशासन
धर्मशास्त्रमा श्राद्धका लागि भोजन, आचरण, स्थान, पात्र र समयसम्बन्धी अनेक नियम छन्। कतिपय नियम विशेष ऐतिहासिक र सामाजिक सन्दर्भमा बनेका थिए।
परम्परागत रूपमा शुद्धता, संयम, सात्त्विक भोजन, सत्यवचन, क्रोधत्याग र आत्मसंयमलाई महत्व दिइएको छ।
भोजन तथा अन्य निषेधका विषयमा पनि ग्रन्थ र परम्पराअनुसार भिन्नता पाइन्छ। त्यसैले सबै नियमलाई एउटै काल वा सम्प्रदायको सार्वभौमिक विधान मान्नु उचित हुँदैन।
तर तिनको साझा उद्देश्य स्पष्ट छ—
श्राद्धलाई बाहिरी प्रदर्शन होइन, संयम र श्रद्धाको कर्म बनाउनु।
८. पात्र चयन : सत्कारको अर्थ
धर्मशास्त्रमा श्राद्धका लागि योग्य र अयोग्य पात्रको चर्चा पाइन्छ। वेदाध्ययन, सदाचार, संयम र शुद्ध आचरण भएका व्यक्तिलाई योग्य मान्ने परम्परा छ।
यसको मूल उद्देश्य भोजन गराउनु मात्र होइन; श्रद्धापूर्वक सत्कार र दानको संस्कार कायम गर्नु हो।
ऐतिहासिक सामाजिक निषेधहरूलाई आज बुझ्दा तिनको समय र सन्दर्भ पनि हेर्नुपर्छ। श्राद्धको मूल भावना कसैलाई अपमान गर्नु होइन; सत्कार, दान र कृतज्ञता हो।
९. कलियुग र आधुनिक जीवनमा श्राद्ध
पुराणीय परम्परामा युगअनुसार विभिन्न देवताका उपासनालाई विशेष महत्व दिइएको पाइन्छ। यसलाई परम्परागत धार्मिक विधानका रूपमा बुझ्नुपर्छ; यसले अन्य देवताको पूजा निषिद्ध भएको अर्थ अनिवार्य रूपमा दिँदैन।
मांससम्बन्धी पितृकर्ममा पनि विभिन्न ग्रन्थमा भिन्न विधान पाइन्छ। आजको सन्दर्भमा अहिंसा, सात्त्विकता, दान र सेवा केन्द्रित श्राद्ध सहज र अर्थपूर्ण हुन सक्छ।
श्राद्धको मूल्य खर्चले निर्धारण गर्दैन।
कसैले ब्राह्मण भोजन गराउन सक्छ, कसैले अन्न वा दक्षिणा दिन सक्छ, कसैले तिल–जल अर्पण गर्न सक्छ। मुख्य कुरा सामर्थ्यअनुसार श्रद्धापूर्वक गर्नु हो।
आजको समयमा श्राद्धको सरल रूप हुन सक्छ—
पितृस्मरण, तिल–जल अर्पण, सात्त्विक भोजन, दान, सेवा र जीवित आमाबुबाको सम्मान।
यसले कर्मलाई बोझ होइन, संस्कार बनाउँछ।
१०. श्राद्धको वास्तविक अर्थ
आत्मा रूपान्तरण
पितृऋण सम्झँदा मानिसले बुझ्छ—म आफैंबाट मात्र बनेको होइन।
मेरो शरीर, भाषा, संस्कार र जीवनमा अघिल्ला पुस्ताको योगदान छ। यही बोधले मानिसलाई अहंकार र स्वार्थको सीमाबाट बाहिर ल्याउँछ।
त्यसैले श्राद्धले मानिसलाई—
“म” बाट “हामी” तिर,
अतीतबाट वर्तमान हुँदै भविष्यतिर
हेर्न सिकाउँछ।
आफ्नै खोजी
तिल, जल, अन्न, दान, भोजन र मन्त्र साधन हुन्; तिनको अर्थ बुझ्ने चेतना मूल कुरा हो।
आफ्नो सामर्थ्य र परम्पराअनुसार विधि फरक हुन सक्छ। तर श्रद्धा र कृतज्ञताको भाव हराउनु हुँदैन।
आफ्नै खोजी भनेको विधिमा अड्किनु होइन; विधिमार्फत जीवनको अर्थ खोज्नु हो।
आत्मबोध
श्राद्धले एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँछ—
म कहाँबाट आएँ? म कसको निरन्तरता हुँ? मपछि के बाँकी रहनेछ?
आध्यात्मिक दृष्टिले यही प्रश्नले मानिसलाई आफूलाई केवल शरीर र व्यक्तिगत उपलब्धिमा सीमित नराखी ठूलो जीवनप्रवाहसँग जोड्न सक्छ।
आउँदो पुस्ताका लागि
श्राद्ध अघिल्लो पुस्ताको स्मरण मात्र होइन; अर्को पुस्तालाई दिने संस्कार पनि हो।
बालबालिकाले हामीले बोलेको भन्दा हामीले गरेको बढी सिक्छन्। हामी पितृलाई कसरी सम्झन्छौँ, जीवित आमाबुबालाई कसरी व्यवहार गर्छौँ, वृद्ध र असहायप्रति कस्तो व्यवहार गर्छौँ—यी नै उनीहरूका जीवनपाठ हुन्।
त्यसैले आधुनिक समयमा जीवित आमाबुबाको सेवा, पितृस्मरण, अहिंसा, दान र करुणा पनि श्राद्धको जीवन्त रूप बन्न सक्छ।
निष्कर्ष : श्राद्ध श्रद्धाको सेतु हो
श्राद्ध केवल मृतकका लागि गरिने कर्म होइन। यो अतीत र वर्तमानबीचको सेतु, स्मृति र कृतज्ञताबीचको सम्बन्ध, तथा जीवन र मृत्युको सत्यलाई स्वीकार गर्ने संस्कार हो।
हिन्दू परम्परामा यो पितृऋण र कृतज्ञताको कर्म हो। ताओवादले आफ्नो मूल र प्रकृतिसँग सामञ्जस्य सम्झाउँछ। तिब्बती बौद्ध परम्पराले अनित्यता, करुणा र पुण्यसमर्पणको बाटो देखाउँछ। जापानी परम्पराले स्मृति, परिवार र जीवनको निरन्तरतालाई महत्व दिन्छ।
विधि फरक छन्, तर मानिसलाई एउटै प्रश्नतर्फ फर्काउँछन्—
म कहाँबाट आएँ?
मैले के पाएँ?
मैले के दिन सक्छु?
र मपछि के बाँकी रहनेछ?
यिनै प्रश्नले श्राद्धलाई कर्मकाण्डबाट चेतनातर्फ लैजान सक्छन्।
विधि आवश्यक छ, तर विधिभन्दा ठूलो भाव हो। मन्त्र आवश्यक छ, तर मन्त्रभन्दा ठूलो बोध हो। पितृस्मरण आवश्यक छ, तर पितृहरूले दिएको जीवनमूल्यलाई आफ्नो जीवनमा उतार्नु अझ ठूलो कुरा हो।
श्रद्धाबिनाको श्राद्ध कर्म मात्र हुन सक्छ; श्रद्धायुक्त श्राद्ध कृतज्ञताको संस्कार बन्छ।
र जब कृतज्ञता जीवनको व्यवहार बन्छ, श्राद्ध एक दिनको कर्ममा सीमित रहँदैन।
त्यो जीवनपद्धति बन्छ।
🕉️ अन्तिम वचन
“श्राद्ध भनेको श्रद्धाको सेतु हो—जसले अतीतलाई वर्तमानसँग, स्मृतिलाई कृतज्ञतासँग र व्यक्तिलाई आफ्नो मूलसँग जोड्छ।”
0 Comments